Singapore gia nhập Liên Hợp Quốc ngày 21/9/1965, chỉ vài tuần sau khi độc lập. Từ đó, luật pháp quốc tế trở thành một trụ cột trong chính sách đối ngoại của đảo quốc. Lý do khá đơn giản: nước lớn có sức mạnh để tự bảo vệ quyền lợi, nước nhỏ chỉ có luật lệ chung. Một thế giới vận hành theo quy tắc, dù không hoàn hảo, an toàn cho nước nhỏ hơn một thế giới vận hành theo sức mạnh.
Dưới thời Lý Quang Diệu và các thế hệ kế tiếp, Singapore thể hiện điều này qua vài việc cụ thể: vai trò trong đàm phán Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, việc lập Diễn đàn các nước nhỏ (FOSS) tại Liên Hợp Quốc năm 1992, và thói quen đưa tranh chấp với láng giềng ra toà án hoặc trọng tài quốc tế. Bài này trình bày các việc ấy và logic phía sau.
Vì sao nước nhỏ cần luật pháp quốc tế hơn nước lớn
Trong quan hệ quốc tế không có cảnh sát toàn cầu. Luật pháp quốc tế được thực thi chủ yếu nhờ sự đồng thuận, uy tín và chi phí của việc vi phạm. Nước lớn có thể chịu được chi phí ấy khi lợi ích đủ lớn; nước nhỏ thì hầu như không có lựa chọn nào khác ngoài dựa vào các quy tắc chung.
Với Singapore, các quy tắc quan trọng nhất là tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, không dùng vũ lực, tự do hàng hải, và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình. Mỗi nguyên tắc ứng với một nỗi lo cụ thể: một đảo nhỏ dễ bị đe doạ, một nền kinh tế sống nhờ tàu bè qua lại, một quốc gia có nhiều vấn đề chưa giải quyết với láng giềng.
Lý Quang Diệu nói đại ý trong nhiều dịp rằng nếu thế giới chấp nhận nguyên tắc nước lớn có thể làm bất cứ điều gì với nước nhỏ, thì Singapore sẽ không có tương lai. Vì vậy Singapore thường lên tiếng ở Liên Hợp Quốc khi có vụ việc vi phạm chủ quyền một nước nhỏ, kể cả ở những khu vực xa, vì tiền lệ ở nơi khác có thể là tiền lệ cho chính mình.
Công ước Luật Biển 1982 và vai trò của Singapore
Hội nghị Liên Hợp Quốc lần thứ ba về Luật Biển kéo dài từ năm 1973 đến 1982 và cho ra đời Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), thường được gọi là "hiến pháp của đại dương". Nhà ngoại giao Singapore Tommy Koh giữ cương vị Chủ tịch hội nghị trong giai đoạn cuối, từ khoảng năm 1980 đến khi công ước được thông qua và mở ký năm 1982.
Với Singapore, UNCLOS có ý nghĩa sống còn vì quy định chế độ quá cảnh qua eo biển dùng cho hàng hải quốc tế. Theo chế độ này, tàu thuyền và tàu bay của mọi quốc gia được quyền đi qua các eo biển như Malacca và Singapore một cách liên tục, nhanh chóng, không bị cản trở, trong khi các quốc gia ven eo vẫn giữ chủ quyền và các quyền quản lý nhất định. Một quốc gia cảng sống nhờ tuyến hàng hải này có lợi ích trực tiếp trong việc quy tắc được ghi rõ ràng.
Vai trò của Tommy Koh thường được nhắc như ví dụ về việc một nước nhỏ có thể đóng góp vượt quy mô nhờ năng lực chuyên môn và uy tín cá nhân của nhà ngoại giao, chứ không nhờ sức mạnh.
Các việc cụ thể thể hiện lập trường
Một số hành động đã được công bố cho thấy Singapore biến nguyên lý thành thực hành:
- Gia nhập Liên Hợp Quốc năm 1965 và tham gia tích cực các cơ quan chuyên môn của tổ chức này.
- Tham gia đàm phán UNCLOS với vai trò chủ trì của đại diện Singapore ở giai đoạn kết thúc.
- Lập Diễn đàn các nước nhỏ (FOSS) năm 1992, nhóm không chính thức tại Liên Hợp Quốc dành cho các nước có dân số nhỏ, nhằm trao đổi quan điểm và kinh nghiệm.
- Làm thành viên không thường trực Hội đồng Bảo an nhiệm kỳ 2001–2002.
- Đưa tranh chấp ra tài phán quốc tế: vụ Pedra Branca với Malaysia ra Toà án Công lý Quốc tế (phán quyết năm 2008), vụ cải tạo đất ven biển ra Toà án Quốc tế về Luật Biển (biện pháp tạm thời năm 2003).
- Phát triển trung tâm trọng tài và hoà giải quốc tế, giúp Singapore trở thành nơi doanh nghiệp nhiều nước chọn để giải quyết tranh chấp thương mại.
Các việc ở hai dòng cuối xảy ra sau khi Lý Quang Diệu thôi làm Thủ tướng, nhưng đều tiếp nối nguyên lý được đặt ra từ thời ông.
Luật pháp trong nước và uy tín đối ngoại
Hợp đồng được tôn trọng. Lý Quang Diệu coi một hệ thống pháp lý tin cậy, nơi hợp đồng được thực thi và tài sản được bảo vệ, là điều kiện để thu hút đầu tư nước ngoài. Uy tín pháp lý trong nước vì vậy gắn với uy tín đối ngoại.
Nhất quán giữa nói và làm. Một nước kêu gọi luật quốc tế ở diễn đàn đa phương nhưng không tôn trọng phán quyết khi thua sẽ mất uy tín. Việc Singapore và Malaysia cùng chấp nhận phán quyết Pedra Branca, bao gồm cả phần Singapore không được, là ví dụ về sự nhất quán ấy.
Pháp lý làm sản phẩm dịch vụ. Về lâu dài, Singapore xây dựng ngành dịch vụ pháp lý, trọng tài, hoà giải quốc tế, biến uy tín pháp lý thành một lĩnh vực kinh tế. Đây là ví dụ cho tư duy "giữ cho mình hữu ích" trong ngoại giao nước nhỏ.
Giới hạn. Cũng có ý kiến phê bình rằng cách hiểu về pháp quyền trong nước của Singapore nhấn mạnh trật tự và hiệu quả nhiều hơn một số chuẩn mực tự do khác. Đề tài này được bàn trong danh mục liêm chính và pháp quyền; ở đây chỉ ghi nhận rằng có nhiều cách đánh giá.
An ninh eo biển Malacca: hợp tác với các nước ven eo
Lập trường đề cao tự do hàng hải không có nghĩa Singapore muốn các cường quốc ngoài khu vực tự do tuần tra trong eo biển. Ở đây có một cân bằng tinh tế. Indonesia và Malaysia, hai nước ven eo còn lại, rất nhạy cảm với bất kỳ sự hiện diện quân sự nước ngoài nào trong vùng nước của mình. Singapore vì vậy thường ủng hộ nguyên tắc rằng an ninh eo biển trước hết là trách nhiệm của các nước ven eo, với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các nước sử dụng.
Từ giữa thập niên 2000, ba nước ven eo khởi động cơ chế tuần tra phối hợp eo biển Malacca, sau này có thêm Thái Lan, để đối phó với cướp biển và các mối đe doạ trên biển. Cơ chế này thường được nhắc như mô hình hợp tác khu vực tôn trọng chủ quyền mà vẫn hiệu quả. Đây là giai đoạn sau khi Lý Quang Diệu thôi làm Thủ tướng, nhưng phản ánh đúng nguyên lý: nước nhỏ bảo vệ lợi ích của mình bằng cách kết hợp luật lệ quốc tế với hợp tác láng giềng, thay vì dựa vào sức mạnh của một bên ngoài.
Bài học ở tầng phân tích là luật quốc tế không vận hành trong chân không. Chế độ quá cảnh eo biển trong UNCLOS cho tàu thuyền quyền đi qua; còn việc giữ cho tuyến đường an toàn trong thực tế lại cần sự phối hợp hằng ngày của các nước có chủ quyền ven eo.
Những giới hạn của luật quốc tế với nước nhỏ
Dựa vào luật không có nghĩa là luật luôn bảo vệ được nước nhỏ. Lịch sử thế kỷ 20 có nhiều ví dụ nước nhỏ bị xâm phạm bất chấp luật lệ. Chính vì vậy, tư duy của Singapore không đặt toàn bộ niềm tin vào luật: luật quốc tế đi cùng quốc phòng đủ mạnh, quan hệ đối tác đa dạng và sự hữu ích về kinh tế.
Một giới hạn khác là luật quốc tế thường mơ hồ ở những điểm quan trọng nhất, cho phép nhiều cách diễn giải. Nước nhỏ cần đội ngũ chuyên gia pháp lý giỏi để bảo vệ cách hiểu có lợi cho mình, và đó là lý do Singapore đầu tư vào đào tạo luật quốc tế, từ đại học đến bộ ngoại giao.
Cuối cùng, các thể chế đa phương như Liên Hợp Quốc chịu ảnh hưởng của các cường quốc, nhất là trong Hội đồng Bảo an. Nước nhỏ hiếm khi định hình được kết quả, nhưng có thể tạo liên minh với các nước cùng hoàn cảnh, như cách FOSS được lập ra, để tiếng nói không bị bỏ qua.
Gợi ý cho người nghiên cứu
Nếu bạn là sinh viên luật quốc tế hoặc quan hệ quốc tế, trường hợp Singapore là tư liệu tốt để nghiên cứu ba câu hỏi: nước nhỏ dùng luật để bảo vệ lợi ích như thế nào; vì sao một số nước chấp nhận đưa tranh chấp ra tài phán còn số khác thì không; và uy tín pháp lý chuyển thành lợi ích kinh tế ra sao.
Nguồn nên đọc gồm văn bản UNCLOS, các phán quyết của Toà án Công lý Quốc tế và Toà án Quốc tế về Luật Biển liên quan đến Singapore, bài viết của các nhà ngoại giao, học giả Singapore về chính sách đối ngoại, và các nghiên cứu so sánh về ngoại giao nước nhỏ ở châu Âu, Thái Bình Dương.
Khi áp dụng sang bối cảnh khác, nên nhớ rằng vị trí địa lý của Singapore cạnh một eo biển quốc tế là điều kiện đặc thù. Bài học có giá trị ở tầng nguyên lý, còn cách làm cụ thể cần đặt vào hoàn cảnh riêng của từng quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Singapore gia nhập Liên Hợp Quốc khi nào?
Singapore trở thành thành viên Liên Hợp Quốc ngày 21/9/1965, khoảng sáu tuần sau khi tách khỏi Malaysia ngày 9/8/1965. Cùng năm đó Singapore cũng gia nhập Khối Thịnh vượng chung. Việc nhanh chóng có mặt ở các thể chế quốc tế giúp củng cố tư cách quốc gia của đảo quốc mới.
Tommy Koh có vai trò gì với Công ước Luật Biển?
Ông là Chủ tịch Hội nghị Liên Hợp Quốc lần thứ ba về Luật Biển trong giai đoạn cuối, dẫn dắt các vòng đàm phán đến khi công ước được thông qua và mở ký năm 1982. Ông được ghi nhận rộng rãi về khả năng điều phối giữa các nhóm nước có lợi ích đối lập.
Chế độ quá cảnh eo biển là gì?
Đây là chế độ trong UNCLOS cho phép tàu thuyền và tàu bay của mọi quốc gia đi qua các eo biển dùng cho hàng hải quốc tế một cách liên tục, nhanh chóng, không bị cản trở. Quốc gia ven eo vẫn giữ chủ quyền và có quyền ban hành một số quy định về an toàn hàng hải, môi trường.
Diễn đàn các nước nhỏ (FOSS) là gì?
FOSS là nhóm không chính thức tại Liên Hợp Quốc do Singapore khởi xướng năm 1992, dành cho các nước có dân số nhỏ. Nhóm là nơi các thành viên trao đổi quan điểm, chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp tiếng nói trong các vấn đề quan tâm chung, hiện có sự tham gia của hơn một nửa số thành viên Liên Hợp Quốc.
Vì sao Singapore sẵn sàng đưa tranh chấp ra toà quốc tế?
Vì với nước nhỏ, phán quyết của một cơ quan tài phán độc lập là cách giải quyết tranh chấp không phụ thuộc vào tương quan sức mạnh. Đồng thời, việc chấp nhận phán quyết, kể cả phần bất lợi, củng cố uy tín của Singapore như một quốc gia tôn trọng luật lệ.
Luật quốc tế có bảo vệ được nước nhỏ không?
Không tuyệt đối. Luật quốc tế giảm rủi ro và tăng chi phí vi phạm, nhưng không thay thế được quốc phòng và quan hệ đối tác. Tư duy của Singapore vì thế kết hợp luật lệ với răn đe, kinh tế và ngoại giao đa phương thay vì dựa vào một công cụ duy nhất.