Năm 1964, khi còn là một bang của Malaysia, Singapore trải qua hai đợt bạo loạn giữa người Hoa và người Mã Lai: đợt thứ nhất bắt đầu ngày 21/7/1964, đợt thứ hai vào đầu tháng 9 cùng năm. Theo số liệu thường được dẫn, hai đợt làm tổng cộng khoảng ba mươi người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương; chính quyền phải áp đặt giới nghiêm nhiều ngày.
Sự kiện này được nhắc lại trong giáo dục Singapore như một lời cảnh báo về hậu quả của chia rẽ cộng đồng, và ngày 21/7 về sau trở thành Ngày Hoà hợp Chủng tộc ở trường học. Bài này trình bày theo hướng tư liệu: bối cảnh, diễn biến chính, các cách giải thích khác nhau và những thể chế ra đời để ngăn lặp lại, tránh mô tả chi tiết bạo lực.
Bối cảnh: chính trị liên bang và căng thẳng về vị thế cộng đồng
Năm 1964 là năm cạnh tranh giữa PAP và UMNO lên cao nhất, sau khi PAP tham gia bầu cử liên bang ở bán đảo. Một trong những điểm nóng là câu hỏi về vị thế của người Mã Lai ở Singapore: trong khi hiến pháp liên bang dành một số ưu tiên cho người Mã Lai ở bán đảo, chính quyền bang Singapore áp dụng chính sách không phân biệt theo sắc tộc, với lập luận rằng hỗ trợ nên dựa vào nhu cầu.
Một số chính trị gia và tờ báo tiếng Mã Lai thời đó vận động mạnh, mô tả chính quyền Singapore là bất công với người Mã Lai, đặc biệt khi chương trình giải toả, tái định cư ở một số khu dân cư ảnh hưởng tới các gia đình Mã Lai. Phía Singapore tổ chức các buổi gặp gỡ cộng đồng để giải thích, nhưng không làm dịu được bầu không khí. Thêm vào đó, đối đầu với Indonesia khiến chính quyền lo ngại về những hoạt động khoét sâu chia rẽ từ bên ngoài.
Xã hội Singapore đầu thập niên 1960: sống cạnh nhau nhưng tách biệt
Để hiểu vì sao căng thẳng chính trị có thể nhanh chóng chuyển thành bạo lực đường phố, cần nhìn cách các cộng đồng sống thời đó. Phần lớn người dân ở trong các khu dân cư hình thành từ thời thuộc địa, nơi mỗi nhóm thường tập trung theo nguồn gốc: khu người Hoa với hội quán theo phương ngữ, khu kampong người Mã Lai, khu người Ấn gắn với các nghề và chợ riêng. Trẻ em học ở các dòng trường khác nhau theo ngôn ngữ, đọc báo khác nhau, nghe đài phát thanh khác nhau.
Điều đó không có nghĩa là các cộng đồng thù địch nhau; buôn bán, lao động và đời sống hàng ngày tạo ra rất nhiều tiếp xúc. Nhưng khi thông tin đi qua những kênh riêng, một tin đồn trong cộng đồng này có thể không bao giờ được kiểm chứng bởi cộng đồng kia. Đây là môi trường mà các nhà nghiên cứu về bạo loạn đô thị gọi là "dễ bắt lửa": xã hội vẫn vận hành bình thường cho tới khi một sự kiện kích hoạt làm các ranh giới trở nên sắc nét.
Nhiều chính sách của Singapore sau 1965 — nhà ở công trộn lẫn cư dân, trường học chung một hệ, nghĩa vụ quân sự — có thể được đọc như những nỗ lực phá các ranh giới đó. Mức độ thành công và cái giá của từng chính sách là chủ đề còn được bàn luận.
Diễn biến chính: hai đợt trong cùng một năm
Các tư liệu chính thống mô tả hai đợt bạo loạn như sau (lược bỏ chi tiết bạo lực, chỉ giữ thông tin để hiểu sự kiện):
- Ngày 21/7/1964: trong một đám rước lễ hội lớn của cộng đồng người Mã Lai, va chạm xảy ra giữa người tham gia và một số người ở khu vực đám rước đi qua, rồi nhanh chóng lan sang nhiều khu vực khác.
- Những ngày tiếp theo: chính quyền ban bố giới nghiêm, cảnh sát và quân đội được triển khai; giới nghiêm được nới dần khi tình hình lắng xuống sau khoảng hai tuần.
- Đầu tháng 9/1964: một vụ giết người ở khu Geylang Serai làm bùng lại căng thẳng; giới nghiêm được tái áp dụng trong nhiều ngày.
- Thiệt hại: theo số liệu thường được dẫn, đợt tháng 7 có khoảng hai mươi người chết, đợt tháng 9 khoảng hơn chục người; số bị thương và bị bắt lên tới hàng trăm.
Số liệu thương vong có chênh lệch nhỏ giữa các nguồn, nên các con số trên được ghi theo dạng "khoảng". Điều được thống nhất là quy mô đủ lớn để ảnh hưởng sâu tới đời sống hàng ngày, từ việc đi lại, buôn bán tới quan hệ hàng xóm giữa các cộng đồng sống xen kẽ.
Các cách giải thích về nguyên nhân
Giới nghiên cứu và các bên liên quan đưa ra nhiều cách giải thích, thường không loại trừ nhau. Bảng dưới tóm tắt các cách chính và những lưu ý khi tiếp cận:
| Cách giải thích | Nội dung | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Kích động chính trị | Diễn văn và báo chí trong cuộc cạnh tranh PAP – UMNO đẩy cảm xúc cộng đồng lên cao | Là cách giải thích chủ đạo trong tư liệu Singapore; tư liệu Malaysia nhấn mạnh vai trò của cả hai phía |
| Bất bình kinh tế – xã hội | Thất nghiệp, giải toả nhà ở và khoảng cách thu nhập giữa các nhóm | Giải thích vì sao lời kích động có đất để bén rễ |
| Tác động từ bên ngoài | Hoạt động của những phần tử liên quan tới cuộc đối đầu với Indonesia | Chủ yếu dựa trên đánh giá an ninh thời đó; mức độ ảnh hưởng còn được bàn luận |
| Tâm lý đám đông và tin đồn | Tin đồn lan nhanh khiến va chạm cục bộ thành bạo lực diện rộng | Cơ chế phổ biến ở nhiều cuộc bạo loạn đô thị trên thế giới |
Một uỷ ban điều tra đã được thành lập sau sự kiện. Với người đọc hiện nay, điểm quan trọng là tránh quy toàn bộ trách nhiệm cho một cộng đồng: tư liệu cho thấy người dân cả hai phía đều là nạn nhân, và cũng có nhiều trường hợp hàng xóm khác sắc tộc che chở nhau trong những ngày bạo loạn.
Ứng phó ở cấp khu phố: các uỷ ban thiện chí
Bên cạnh biện pháp an ninh, chính quyền khuyến khích lập các uỷ ban thiện chí ở từng khu vực, gồm đại diện các cộng đồng và các nhân vật có uy tín địa phương. Nhiệm vụ của họ là đi lại giữa các khu dân cư, dập tin đồn, hoà giải các va chạm nhỏ trước khi chúng lan rộng, và khôi phục sinh hoạt bình thường. Các bộ trưởng và nghị sĩ cũng đi khắp các khu vực bị ảnh hưởng để trấn an người dân.
Cách tiếp cận này phản ánh một nhận định: an ninh có thể chấm dứt bạo lực trong vài ngày, nhưng chỉ quan hệ giữa con người với con người mới ngăn được vòng tiếp theo. Về sau, mô hình gắn kết cộng đồng ở cấp khu dân cư được thể chế hoá dưới nhiều dạng, từ các hội đồng cư dân ở khu nhà ở công tới các nhóm liên cộng đồng.
Hệ quả lâu dài: sự kiện định hình chính sách sắc tộc
Góp phần dẫn tới chia tách năm 1965. Như đã trình bày ở bài về chia tách, nỗi lo bạo lực sắc tộc lan rộng là một trong những lý do khiến lãnh đạo liên bang đi tới quyết định tách Singapore.
Nguyên tắc không phân biệt sắc tộc trong chính sách. Sau độc lập, Singapore xây dựng khung chính sách chính thức đặt trên nguyên tắc bình đẳng giữa các sắc tộc, đồng thời ghi nhận vị thế đặc biệt của người Mã Lai là cư dân bản địa trong hiến pháp.
Các thể chế bảo vệ thiểu số. Năm 1970, Hội đồng Tổng thống về Quyền của Thiểu số được thành lập để xem xét các dự luật có thể phân biệt đối xử với một cộng đồng nào đó.
Kiểm soát chặt lời nói kích động. Luật pháp Singapore xử lý nghiêm các phát ngôn bị coi là gây thù hằn giữa các cộng đồng. Người ủng hộ coi đây là bài học trực tiếp từ năm 1964; người phê bình lưu ý ranh giới giữa ngăn kích động và hạn chế tranh luận công khai.
Ghi nhớ trong giáo dục. Từ năm 1997, ngày 21/7 được các trường học tổ chức thành Ngày Hoà hợp Chủng tộc, với hoạt động mặc trang phục truyền thống, ẩm thực, trò chuyện về văn hoá các cộng đồng.
Đọc sự kiện năm 1964 thế nào cho công bằng
Viết về bạo loạn sắc tộc luôn có nguy cơ khơi lại vết thương hoặc biến lịch sử thành công cụ chính trị. Có vài nguyên tắc giúp người đọc giữ thăng bằng. Thứ nhất, phân biệt giữa sự kiện được ghi nhận (thời gian, địa điểm, quy mô) với diễn giải (ai chịu trách nhiệm chính). Thứ hai, đọc nguồn từ nhiều phía: tư liệu chính phủ Singapore, tư liệu Malaysia, nghiên cứu học thuật độc lập và lời kể của nhân chứng thường dân.
Thứ ba, chú ý cách một sự kiện được dùng trong ký ức tập thể. Ở Singapore, năm 1964 được nhắc như một bài học về giá trị của hoà hợp — đó là cách dùng có mục đích giáo dục rõ ràng. Nhà sử học sẽ hỏi thêm: câu chuyện được kể nhấn mạnh điều gì và để ngoài điều gì. Đặt câu hỏi ấy không làm giảm giá trị bài học, mà giúp hiểu sự kiện đầy đủ hơn.
Với độc giả Việt Nam quan tâm quản trị đô thị đa văn hoá, ví dụ giả định dưới đây cho thấy cách áp dụng bài học ở quy mô nhỏ: một khu công nghiệp có công nhân từ nhiều vùng, khi có va chạm nhỏ, việc có sẵn những người đại diện được các nhóm tin tưởng, có kênh dập tin đồn nhanh, quan trọng không kém lực lượng bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Hoà hợp Chủng tộc ở Singapore là ngày nào?
Ngày Hoà hợp Chủng tộc là ngày 21/7, được các trường học Singapore tổ chức từ năm 1997 để ghi nhớ đợt bạo loạn năm 1964 và giáo dục về sự tôn trọng giữa các cộng đồng. Đây là ngày sinh hoạt giáo dục, không phải ngày nghỉ lễ chính thức.
Bạo loạn năm 1964 có phải là bạo loạn sắc tộc duy nhất ở Singapore không?
Không. Thời thuộc địa và hậu chiến đã có những vụ bạo loạn khác, và năm 1969 cũng có va chạm lan sang Singapore sau sự kiện ở Malaysia. Tuy vậy, năm 1964 là sự kiện được nhắc nhiều nhất vì quy mô và vì gắn với giai đoạn Singapore trong liên bang.
Báo chí có vai trò gì trong sự kiện năm 1964?
Nhiều nghiên cứu cho rằng các bài báo và diễn văn mang tính kích động góp phần đẩy căng thẳng lên cao trước bạo loạn. Đây là một trong những lý do Singapore về sau quản lý báo chí và phát ngôn liên quan tới sắc tộc chặt chẽ, một chính sách có cả người ủng hộ và người phê bình.
Hội đồng Tổng thống về Quyền của Thiểu số làm gì?
Hội đồng xem xét các dự luật và văn bản dưới luật để phát hiện điều khoản có thể gây bất lợi cho một cộng đồng sắc tộc hay cộng đồng thiểu số nào, rồi báo cáo để cơ quan lập pháp cân nhắc. Đây là cơ chế rà soát trước, không phải toà án giải quyết tranh chấp.
Nên đọc tư liệu nào về sự kiện này?
Bạn có thể bắt đầu với các bộ lịch sử tổng quát về Singapore và Malaysia, hồi ký của các chính khách thời đó, rồi tới các nghiên cứu học thuật chuyên về quan hệ sắc tộc. Lời kể nhân chứng trong các dự án lịch sử truyền miệng giúp thấy góc nhìn của người dân bình thường.