Ngoại giao Singapore thời Lý Quang Diệu thường được kể lại bằng vài câu ngắn gọn: "nước nhỏ khôn ngoan", "đi giữa hai cường quốc", "một người làm nên tất cả". Những câu ấy dễ nhớ nhưng hay làm sai lệch bức tranh. Thực tế, Singapore không phải đồng minh hiệp ước của Mỹ, không trung lập theo nghĩa đứng giữa, không thân Trung Quốc vì yếu tố sắc tộc, và ngoại giao của họ là sản phẩm của cả một thế hệ chứ không riêng một người.
Bài này đối chiếu tám hiểu lầm phổ biến với các sự kiện đã được ghi nhận. Mục đích không phải đánh giá đúng sai về chính sách mà là giúp bạn đọc tránh những khái quát dễ dãi khi tìm hiểu đề tài.
Tám hiểu lầm và thực tế
Bảng tóm tắt trước, các mục sau giải thích chi tiết từng nhóm:
| Hiểu lầm | Thực tế đã ghi nhận |
|---|---|
| Singapore là đồng minh quân sự của Mỹ | Không có hiệp ước phòng thủ chung; hợp tác qua các thoả thuận cụ thể như bản ghi nhớ năm 1990 |
| Singapore thân Trung Quốc vì đa số dân gốc Hoa | Chờ đến năm 1990, sau Indonesia, mới lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc; nhấn mạnh bản sắc Singapore |
| Singapore trung lập, đứng giữa các khối | Vào Phong trào Không liên kết nhưng về an ninh nghiêng về cấu trúc phương Tây thời Chiến tranh Lạnh |
| Nước nhỏ thì chỉ biết đi theo nước lớn | Nhiều lần giữ quyết định riêng dù bị nước lớn hơn phản đối |
| Ngoại giao Singapore chủ yếu là kinh tế | An ninh và sự tồn tại là ưu tiên đầu; kinh tế là công cụ phục vụ cả hai |
| Lý Quang Diệu một mình làm nên ngoại giao | Có Rajaratnam, Goh Keng Swee, các đại sứ như Tommy Koh và cả một bộ máy |
| Quan hệ với láng giềng luôn êm thấm | Có nhiều giai đoạn căng với Malaysia, Indonesia; giải quyết bằng đàm phán và tài phán |
| Cách làm của Singapore áp dụng được ở mọi nơi | Vị trí cạnh eo biển quốc tế, quy mô thành phố – quốc gia là điều kiện đặc thù |
Các mục bên dưới đi sâu vào từng nhóm, kèm sự kiện cụ thể để bạn có thể tự kiểm chứng.
Về quan hệ với Mỹ và Trung Quốc
Hiểu lầm thứ nhất xuất phát từ việc Singapore cho tàu và máy bay quân sự Mỹ sử dụng cơ sở hậu cần từ năm 1990. Tuy nhiên, khác với Nhật Bản, Hàn Quốc hay Philippines, Singapore không ký hiệp ước phòng thủ chung với Mỹ. Giới chức Singapore thường tự mô tả là "đối tác an ninh", một sự phân biệt có ý nghĩa: không có nghĩa vụ tự động tham chiến cùng nhau, và Singapore giữ quyền tự quyết trong từng trường hợp.
Hiểu lầm thứ hai đi theo chiều ngược lại: vì đa số dân Singapore gốc Hoa, nhiều người nghĩ đảo quốc tự nhiên thân Bắc Kinh. Sự kiện cho thấy điều ngược lại. Singapore cố ý không lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc cho tới tháng 10/1990, sau khi Indonesia đã khôi phục quan hệ, để tránh bị láng giềng nghi là "con bài" của Trung Quốc. Chính phủ Lý Quang Diệu còn thúc đẩy tiếng Anh làm ngôn ngữ chung và xây dựng bản sắc Singapore đa sắc tộc, một phần để khẳng định điều này.
Cả hai hiểu lầm có chung một gốc: nhìn quan hệ quốc tế qua một biến số duy nhất (quân sự hoặc sắc tộc), trong khi chính sách thật được tính trên nhiều tầng lợi ích cùng lúc.
Về "trung lập" và "đi theo nước lớn"
Singapore vào Phong trào Không liên kết năm 1970, nhưng không đứng chính giữa hai khối. Trong Chiến tranh Lạnh, họ ủng hộ sự hiện diện của Mỹ ở khu vực, duy trì FPDA với các nước Khối Thịnh vượng chung, và gắn kinh tế với phương Tây, Nhật Bản. Không liên kết với họ là không ký liên minh, chứ không phải không có quan điểm.
Ở chiều kia, nói nước nhỏ chỉ biết đi theo nước lớn cũng không khớp với sự kiện. Năm 1968, Singapore thi hành án hai lính thuỷ đánh bộ Indonesia trong vụ đánh bom MacDonald House dù có đề nghị khoan hồng từ Tổng thống Suharto. Năm 1990, Singapore ký bản ghi nhớ với Mỹ dù một số láng giềng không thoải mái. Những quyết định ấy có thể được đánh giá khác nhau, nhưng cho thấy một nước nhỏ vẫn có những lựa chọn riêng, chấp nhận cái giá đi kèm.
Cách mô tả chính xác hơn có lẽ là: Singapore chọn bên theo từng vấn đề, dựa trên tính toán lợi ích dài hạn của mình, và cố gắng không để bất kỳ lựa chọn nào đóng hẳn cánh cửa với ai.
Về vai trò của kinh tế và của cá nhân
Kinh tế là công cụ, an ninh là mục tiêu. Nhiều người nhìn ngoại giao Singapore qua lăng kính thương mại và đầu tư. Nhưng trong tư duy thế hệ lập quốc, câu hỏi đầu tiên luôn là tồn tại: quốc phòng, quan hệ với láng giềng, cấu trúc cân bằng. Việc thu hút tập đoàn đa quốc gia vừa để phát triển vừa để các cường quốc có lợi ích ở sự an toàn của Singapore.
Không chỉ một người. Lý Quang Diệu là người định hướng và có uy tín cá nhân rất lớn, nhưng ngoại giao Singapore còn là công của Ngoại trưởng Rajaratnam (1965–1980), những người lo quốc phòng như Goh Keng Swee, các đại sứ như Tommy Koh ở Liên Hợp Quốc, và một bộ ngoại giao được tuyển chọn kỹ. Kể câu chuyện như thành tích của một cá nhân là bỏ sót cách thế hệ lập quốc phân công nhau.
Uy tín cá nhân có hai mặt. Quan hệ cá nhân của ông với các lãnh đạo như Suharto hay Đặng Tiểu Bình mở nhiều cánh cửa. Nhưng quan hệ dựa trên cá nhân cũng khiến thế hệ sau phải xây lại nền tảng khi các nhân vật ấy không còn, như trường hợp quan hệ với Indonesia cuối thập niên 1990.
Bộ câu hỏi kiểm chứng khi đọc một nhận định
Khi gặp một nhận định mới về ngoại giao Singapore, trên sách báo hay mạng xã hội, bạn có thể đi qua các câu hỏi sau theo thứ tự:
- Nhận định gắn với sự kiện nào, năm nào? Nếu không có mốc thời gian, đó là bình luận chứ chưa phải dữ kiện.
- Nguồn gốc là văn bản chính thức, hồi ký, phỏng vấn hay lời truyền miệng? Mỗi loại có độ tin cậy khác nhau.
- Nếu là câu trích của Lý Quang Diệu, có tìm được trong hồi ký, bài phát biểu lưu trữ hay sách phỏng vấn có tên người phỏng vấn không?
- Phía bên kia (Malaysia, Indonesia, Trung Quốc, Mỹ, Việt Nam) kể sự kiện đó thế nào? Có độ vênh nào đáng chú ý không?
- Nhận định có đang dùng một biến số duy nhất (sắc tộc, quân sự, kinh tế) để giải thích một quyết định nhiều tầng không?
- Người đưa ra nhận định muốn thuyết phục điều gì ở hiện tại? Lịch sử hay bị dùng để phục vụ lập luận thời sự.
Sáu câu hỏi này không chỉ áp dụng cho Singapore. Chúng hữu ích với bất kỳ đề tài lịch sử ngoại giao nào, nơi khoảng cách giữa câu chuyện được kể lại và sự kiện được ghi nhận thường lớn hơn người đọc nghĩ.
Về quan hệ với láng giềng
Hình ảnh một Singapore khéo léo, êm thấm với mọi láng giềng không khớp với lịch sử. Quan hệ với Malaysia có nhiều vấn đề kéo dài: giá nước, đất đường sắt, chủ quyền Pedra Branca, cải tạo đất ven biển. Quan hệ với Indonesia trải qua thời Đối đầu có đổ máu và cuộc khủng hoảng năm 1968 trước khi hàn gắn.
Điều đáng chú ý không phải là không có căng thẳng, mà là cách căng thẳng được xử lý: đàm phán kéo dài, chấp nhận ra toà quốc tế, dùng cử chỉ biểu tượng như chuyến thăm năm 1973 của Lý Quang Diệu tới Indonesia. Ngoại giao nước nhỏ ở đây là nghệ thuật quản lý bất đồng, không phải nghệ thuật tránh bất đồng.
Một số phát ngôn của chính Lý Quang Diệu về láng giềng cũng từng gây phản ứng, và có lần ông đã rút lại, xin lỗi. Ghi nhận điều này giúp hình ảnh lịch sử chân thực hơn, không tô hồng cũng không bôi đen.
Về khả năng "sao chép" mô hình
Hiểu lầm cuối cùng là coi ngoại giao Singapore như công thức dùng được ở mọi nơi. Thực ra có những điều kiện rất đặc thù: vị trí bên eo biển quốc tế khiến cả thế giới có lợi ích ở sự ổn định của đảo quốc; quy mô thành phố – quốc gia cho phép bộ máy nhỏ, gọn, phối hợp nhanh; và thời điểm lập quốc giữa Chiến tranh Lạnh khiến các cường quốc phương Tây sẵn lòng hỗ trợ một đối tác ổn định ở Đông Nam Á.
Những điều có thể học ở tầng nguyên lý thì nhiều: đa dạng hoá đối tác, đầu tư vào uy tín, coi trọng luật lệ, giữ cho mình hữu ích, quản lý bất đồng bằng thể chế. Nhưng cách biến nguyên lý thành chính sách phụ thuộc vào hoàn cảnh riêng của từng nước, và trang này không đưa ra khuyến nghị cho bất kỳ quốc gia nào.
Với người đọc là nhà quản lý doanh nghiệp, các nguyên lý trên cũng có thể gợi ý cho cách một công ty nhỏ làm việc với đối tác lớn. Danh mục bài học lãnh đạo và quản trị trên trang bàn sâu hơn về cách chuyển những ý tưởng ấy sang tổ chức, kèm cảnh báo về giới hạn của phép so sánh quốc gia với doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người nghĩ Singapore là đồng minh của Mỹ?
Vì Singapore có hợp tác quốc phòng gần gũi với Mỹ, cho tàu và máy bay Mỹ sử dụng cơ sở hậu cần từ năm 1990, và thường mua vũ khí Mỹ. Tuy vậy, không có hiệp ước phòng thủ chung; Singapore tự định vị là đối tác an ninh, giữ quyền tự quyết trong từng tình huống.
Singapore có thật sự giữ quan hệ tốt với cả Mỹ lẫn Trung Quốc thời Lý Quang Diệu không?
Trong giai đoạn ông còn ở nội các, đặc biệt sau năm 1990, Singapore giữ quan hệ làm việc tốt với cả hai: hợp tác an ninh với Mỹ, quan hệ kinh tế và trao đổi kinh nghiệm quản lý với Trung Quốc như dự án Tô Châu. Điều đó không có nghĩa là không có bất đồng; chỉ là các bất đồng được xử lý mà không phá vỡ quan hệ.
Lý Quang Diệu có phải người hoạch định duy nhất của ngoại giao Singapore?
Không. Ông định hướng chiến lược, nhưng Ngoại trưởng Rajaratnam xây dựng lý luận và hiện diện ở các diễn đàn quốc tế, các bộ trưởng quốc phòng, kinh tế lo những trụ cột liên quan, và nhiều nhà ngoại giao chuyên nghiệp thực thi. Ngoại giao Singapore là sản phẩm của cả một thế hệ.
Hiểu lầm nào về Singapore phổ biến nhất ở Việt Nam?
Theo quan sát chung, phổ biến nhất là việc lan truyền các câu nói không rõ nguồn gán cho Lý Quang Diệu, và cách nhìn Singapore như mô hình có thể sao chép nguyên vẹn. Cả hai đều bỏ qua bối cảnh. Đọc hồi ký gốc và tài liệu nhiều phía là cách tốt để tránh.
Có nên gọi chính sách của Singapore là "đu dây" giữa các nước lớn?
Chữ "đu dây" gợi hình ảnh nước nhỏ chao đảo theo gió, không khớp lắm với cách Singapore mô tả chính mình. Cách họ dùng là cân bằng và đa dạng hoá quan hệ, chọn quan điểm theo từng vấn đề dựa trên lợi ích dài hạn, trong khi vẫn duy trì một số lựa chọn ổn định về an ninh.
Làm sao kiểm chứng một nhận định về ngoại giao Singapore?
Hãy tìm mốc thời gian và văn bản gốc: hiệp ước, tuyên bố chung, phán quyết, bài phát biểu có lưu trữ. Sau đó đối chiếu với nguồn của phía bên kia và nghiên cứu độc lập. Nhận định nào không gắn được với sự kiện cụ thể thì nên coi là bình luận, không phải dữ kiện.