Singapore bỏ hoàn toàn xét xử có bồi thẩm đoàn vào năm 1969. Trước đó, từ cuối thập niên 1950, phạm vi bồi thẩm đã bị thu hẹp chỉ còn các vụ án có thể bị tuyên tử hình. Từ năm 1969, mọi vụ án hình sự ở Singapore do thẩm phán chuyên nghiệp xét xử, không có người dân tham gia quyết định có tội hay vô tội.
Lý Quang Diệu, người từng là luật sư bào chữa, là người ủng hộ mạnh nhất việc này. Trong hồi ký, ông giải thích đại ý rằng kinh nghiệm hành nghề cho thấy bồi thẩm dễ bị cảm xúc và tài hùng biện của luật sư dẫn dắt, và không phù hợp với một xã hội đa ngôn ngữ, đa văn hoá như Singapore khi đó. Quyết định này đến nay vẫn là ví dụ kinh điển khi bàn về giá trị và giới hạn của bồi thẩm đoàn.
Bồi thẩm đoàn là gì và vì sao thông luật coi trọng nó
Bồi thẩm đoàn là nhóm người dân được chọn ngẫu nhiên, không phải luật gia, tham gia phiên toà để quyết định về sự thật của vụ án — trong vụ hình sự là quyết định bị cáo có tội hay không. Thẩm phán điều khiển phiên toà, giải thích luật và quyết định hình phạt; bồi thẩm quyết định dựa trên chứng cứ trình bày tại toà.
Trong truyền thống Anh, bồi thẩm đoàn có lịch sử nhiều thế kỷ và được coi là một bảo đảm chống lại sự lạm quyền của nhà nước: người dân bình thường, chứ không phải viên chức do chính quyền bổ nhiệm, là người quyết định một công dân có bị kết tội hay không. Nhiều nước thông luật, nhất là Mỹ, coi quyền được xét xử bởi bồi thẩm là quyền hiến định.
Khi Anh đưa luật vào các thuộc địa, bồi thẩm đoàn cũng được áp dụng ở một số nơi, trong đó có Singapore. Tuy nhiên, ngay từ thời thuộc địa, việc chọn bồi thẩm ở một xã hội nhiều ngôn ngữ đã có giới hạn, ví dụ yêu cầu thông thạo tiếng Anh khiến thành phần bồi thẩm không phản ánh đầy đủ dân cư.
Các bước thu hẹp rồi bãi bỏ
Quá trình diễn ra trong khoảng một thập kỷ, theo các mốc thường được nêu trong tài liệu pháp luật Singapore:
- Thời thuộc địa: bồi thẩm đoàn được dùng trong một số loại vụ án hình sự nghiêm trọng tại Singapore.
- Cuối thập niên 1950 – đầu 1960: chính phủ tự trị thu hẹp phạm vi, chỉ giữ bồi thẩm cho các vụ án có thể bị tuyên tử hình.
- 1969: bỏ hẳn bồi thẩm đoàn; các vụ án tử hình do hai thẩm phán Toà Thượng thẩm cùng xét xử.
- Về sau: cơ cấu hai thẩm phán được thay bằng một thẩm phán, cùng với cơ chế kháng cáo lên Toà Phúc thẩm.
Cách làm từng bước cho thấy đây là quyết định có chủ đích, được chuẩn bị và tranh luận tại Quốc hội, chứ không phải một thay đổi đột ngột. Việc chuyển sang hai thẩm phán cho án tử hình trong giai đoạn đầu cũng thể hiện ý định bù đắp cho việc mất đi một lớp bảo đảm.
Lý do được đưa ra: góc nhìn của một luật sư bào chữa
Lý Quang Diệu hành nghề luật sư trong thập niên 1950 và có nhiều kinh nghiệm trước bồi thẩm đoàn. Trong hồi ký, ông kể đại ý rằng chính việc thắng một số vụ nhờ lập luận khéo léo trước bồi thẩm khiến ông nghi ngờ cơ chế này: một luật sư giỏi có thể khiến bồi thẩm tha bổng người mà theo ông là có tội, vì bồi thẩm phản ứng với cảm xúc, định kiến và cách trình bày hơn là chứng cứ.
Lý do thứ hai được nêu là đặc thù xã hội. Singapore khi đó là xã hội đa sắc tộc, nhiều ngôn ngữ, căng thẳng sắc tộc còn mới. Theo lập luận này, bồi thẩm có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố sắc tộc, mê tín hoặc sức ép cộng đồng; còn thẩm phán chuyên nghiệp phải viết bản án có lý do, có thể bị kháng cáo và xem xét lại.
Lý do thứ ba mang tính thực dụng: tính dự đoán được và hiệu quả của xét xử. Một hệ thống mà kết quả phụ thuộc nhiều vào tài hùng biện thì khó tạo cảm giác "phạm tội sẽ bị xử" — điều mà chính phủ coi là quan trọng cho trật tự xã hội và cho chương trình chống tham nhũng, chống tội phạm có tổ chức thời kỳ đó.
Cũng cần nhớ rằng đây là lập luận của người đưa ra quyết định, được kể lại sau nhiều năm trong hồi ký. Người phản đối thời đó, trong đó có một số luật sư, cho rằng việc bỏ bồi thẩm làm mất đi một bảo đảm quan trọng cho bị cáo, nhất là trong các vụ án có thể dẫn tới án tử hình, và rằng các vấn đề ngôn ngữ hay định kiến có thể giải quyết bằng cải cách cách chọn bồi thẩm thay vì bãi bỏ. Tư liệu tranh luận tại Quốc hội Singapore thời kỳ này là nguồn tốt để đọc cả hai phía.
Lập luận ủng hộ và phản đối bồi thẩm đoàn
Tranh luận về bồi thẩm đoàn không riêng Singapore. Bảng dưới tóm các lập luận chính trong luật học so sánh.
| Tiêu chí | Lập luận ủng hộ bồi thẩm | Lập luận ủng hộ thẩm phán chuyên nghiệp |
|---|---|---|
| Kiểm soát quyền lực | Người dân là chốt chặn cuối trước việc nhà nước kết tội công dân | Kiểm soát đến từ kháng cáo và bản án có lý do công khai |
| Chất lượng phán quyết | Nhiều góc nhìn đời thường bù cho tư duy nghề nghiệp | Người được đào tạo đánh giá chứng cứ phức tạp tốt hơn |
| Tính minh bạch | Người dân tham gia tạo niềm tin vào công lý | Bồi thẩm không phải giải thích lý do, khó kiểm tra sai sót |
| Ảnh hưởng ngoài chứng cứ | Bồi thẩm có thể từ chối áp dụng luật bất công | Bồi thẩm dễ bị định kiến, truyền thông, tài hùng biện tác động |
| Chi phí và thời gian | Đáng chi cho giá trị dân chủ | Tốn kém, kéo dài, khó tổ chức ở xã hội đa ngôn ngữ |
Nghiên cứu thực nghiệm về bồi thẩm, phần lớn ở Mỹ, cho kết quả nhiều chiều: trong nhiều vụ, bồi thẩm và thẩm phán đi đến cùng kết luận; ở các vụ còn lại, khác biệt không luôn theo một hướng. Vì vậy cả hai phía đều có thể dẫn bằng chứng ủng hộ mình.
Đặt Singapore trong bối cảnh so sánh
Singapore không phải trường hợp duy nhất. Đa số các nước theo hệ thống luật lục địa châu Âu không dùng bồi thẩm theo kiểu Anh – Mỹ, mà dùng thẩm phán chuyên nghiệp hoặc mô hình hỗn hợp, trong đó người dân ngồi cùng thẩm phán (như hội thẩm ở Đức hay hội thẩm nhân dân ở Việt Nam). Một số nước thông luật trong khu vực cũng bỏ hoặc thu hẹp bồi thẩm sau khi độc lập.
Theo chiều ngược lại, có nước trước đây không dùng bồi thẩm lại đưa người dân vào xét xử: Nhật Bản áp dụng chế độ thẩm phán công dân từ năm 2009, kết hợp người dân và thẩm phán chuyên nghiệp trong các vụ hình sự nghiêm trọng. Điều này cho thấy lựa chọn có hay không có người dân tham gia xét xử phụ thuộc vào cách mỗi xã hội cân bằng giữa tính chuyên môn và tính tham gia.
Điểm khiến Singapore được nhắc nhiều là quyết định bỏ bồi thẩm gắn với một nhân vật cụ thể có kinh nghiệm hành nghề, lập luận công khai trong hồi ký, và được giữ ổn định suốt hơn nửa thế kỷ. Tranh luận về việc có nên khôi phục bồi thẩm thỉnh thoảng xuất hiện trong giới luật, nhưng chưa dẫn tới thay đổi.
Điều đáng suy ngẫm từ trường hợp này
Thiết chế tốt ở nơi này chưa chắc tốt ở nơi khác. Bồi thẩm đoàn vận hành trong một môi trường xã hội cụ thể; bê sang nơi có ngôn ngữ, cấu trúc cộng đồng khác thì kết quả có thể khác.
Bỏ một lớp bảo đảm cần thay bằng lớp khác. Việc dùng hai thẩm phán cho án tử hình giai đoạn đầu, yêu cầu bản án có lý do và quyền kháng cáo là những cách bù đắp. Câu hỏi luôn là các lớp thay thế có đủ mạnh hay không.
Kinh nghiệm cá nhân là dữ liệu nhưng không phải bằng chứng đầy đủ. Lập luận của Lý Quang Diệu dựa trên trải nghiệm thực của một luật sư; giới nghiên cứu sẽ đòi hỏi thêm dữ liệu hệ thống để kết luận về chất lượng phán quyết.
Hiệu quả và tính chính danh không luôn đi cùng nhau. Một hệ thống chỉ có thẩm phán chuyên nghiệp có thể xử nhanh và nhất quán hơn, nhưng mất đi kênh để người dân trực tiếp góp phần vào công lý. Mỗi xã hội cân hai giá trị này theo cách riêng, và câu trả lời có thể đổi theo thời gian, như trường hợp Nhật Bản cho thấy.
Đọc lập luận trong bối cảnh lịch sử. Quyết định năm 1969 được đưa ra khi Singapore mới độc lập bốn năm, vừa trải qua bạo loạn sắc tộc giữa thập niên 1960 và đang ưu tiên ổn định. Đánh giá quyết định đó bằng tiêu chuẩn của một xã hội đã ổn định nhiều thập kỷ dễ dẫn tới kết luận lệch.
Câu hỏi thường gặp
Singapore bỏ bồi thẩm đoàn năm nào?
Singapore bỏ hoàn toàn bồi thẩm đoàn vào năm 1969. Trước đó, từ cuối thập niên 1950, phạm vi đã bị thu hẹp chỉ còn các vụ án có thể bị tuyên tử hình.
Sau khi bỏ bồi thẩm, ai quyết định bị cáo có tội?
Thẩm phán chuyên nghiệp. Giai đoạn đầu, các vụ án tử hình do hai thẩm phán cùng xét xử; về sau chuyển sang một thẩm phán, với quyền kháng cáo lên Toà Phúc thẩm.
Bồi thẩm đoàn khác hội thẩm nhân dân thế nào?
Bồi thẩm đoàn kiểu Anh – Mỹ quyết định về sự thật độc lập với thẩm phán và thường không giải thích lý do. Hội thẩm nhân dân ngồi cùng thẩm phán trong một hội đồng xét xử, cùng thảo luận và biểu quyết, bản án có lý do.
Có ý kiến nào đòi khôi phục bồi thẩm ở Singapore không?
Trong giới luật thỉnh thoảng có ý kiến bàn về giá trị của sự tham gia của người dân trong xét xử, nhưng đến nay Singapore vẫn giữ mô hình thẩm phán chuyên nghiệp và chưa có thay đổi chính thức.
Lý Quang Diệu có từng bào chữa trước bồi thẩm không?
Có. Khi hành nghề luật sư trong thập niên 1950, ông tham gia một số vụ án trước bồi thẩm đoàn. Trong hồi ký, ông dùng chính kinh nghiệm đó để giải thích vì sao ông nghi ngờ cơ chế bồi thẩm.
Các nước thông luật lớn hiện còn dùng bồi thẩm không?
Anh, Mỹ, Canada, Úc vẫn dùng bồi thẩm cho nhiều loại vụ án, dù phạm vi khác nhau, đặc biệt trong án dân sự. Mỹ dùng rộng nhất, nhiều nước khác đã thu hẹp bồi thẩm trong các vụ dân sự.