Singapore dưới thời Lý Quang Diệu, và rõ nét hơn từ cuối thập niên 1980, chủ động thu hút người có trình độ cao từ nước ngoài vì hai lý do mà ông nêu nhiều lần: mức sinh trong nước giảm xuống dưới mức thay thế và một phần người giỏi trong nước di cư sang các nước giàu hơn. Với một nước nhỏ coi con người là tài nguyên chính, cả hai xu hướng đều đe doạ khả năng cạnh tranh dài hạn.
Cách làm gồm nhiều công cụ: học bổng cho học sinh các nước trong khu vực vào học ở Singapore, hệ thống giấy phép lao động phân tầng theo kỹ năng, con đường thường trú và nhập quốc tịch cho người có trình độ, cùng các chương trình tìm người ở nước ngoài. Chính sách này góp phần mở rộng lực lượng lao động có kỹ năng, nhưng cũng là đề tài tranh luận xã hội kéo dài về việc làm, nhà ở và bản sắc.
Bài này trình bày lý lẽ, các công cụ ở mức nguyên lý và những tranh luận đã được nêu công khai, ở góc lịch sử chính sách.
Hai nỗi lo: mức sinh thấp và chảy máu chất xám
Trong thập niên 1960 và 1970, Singapore theo đuổi chính sách hạn chế sinh để giảm áp lực dân số lên việc làm, nhà ở và trường học. Chính sách thành công nhanh hơn dự tính: khoảng cuối thập niên 1970, tổng tỉ suất sinh đã xuống dưới mức thay thế thế hệ và tiếp tục giảm trong các thập niên sau. Từ thập niên 1980, chính phủ chuyển sang khuyến khích sinh, nhưng mức sinh không hồi phục đáng kể, giống xu hướng ở nhiều xã hội châu Á giàu lên nhanh.
Nỗi lo thứ hai là di cư. Người Singapore có trình độ, nói tiếng Anh, dễ tìm việc ở Úc, Canada, Mỹ, Anh. Lý Quang Diệu nhiều lần bày tỏ, đại ý, lo ngại rằng mỗi năm một số người giỏi rời đi, và một nước nhỏ không thể để lượng người như vậy mất mà không bù lại. Ông coi đây là vấn đề sống còn, không phải vấn đề kinh tế đơn thuần.
Kết hợp hai xu hướng, phép tính trở nên đơn giản: nếu số người sinh ra ít đi và một phần người giỏi rời đi, lực lượng lao động có kỹ năng sẽ teo lại, trong khi nền kinh tế cần ngày càng nhiều người cho các ngành giá trị cao. Thu hút người từ bên ngoài được xem là cách bù đắp nhanh nhất.
Các công cụ thu hút người có trình độ, ở mức nguyên lý
Chi tiết điều kiện của từng công cụ thay đổi thường xuyên; dưới đây là cấu trúc chung, không phải quy định hiện hành.
- Học bổng cho học sinh khu vực: Singapore cấp học bổng cho học sinh giỏi từ các nước Đông Nam Á, về sau có cả học sinh Việt Nam, học bậc trung học và đại học ở Singapore. Nhiều chương trình kèm cam kết làm việc ở Singapore một số năm sau tốt nghiệp. Học sinh được học trong môi trường Singapore từ sớm nên dễ hoà nhập nếu ở lại.
- Giấy phép lao động phân tầng: người lao động nước ngoài được cấp các loại giấy phép khác nhau tuỳ trình độ và mức lương. Người có trình độ chuyên môn cao có điều kiện thuận lợi hơn, được đưa gia đình theo; lao động phổ thông có giấy phép chặt hơn, gắn với chủ sử dụng và có hạn ngạch.
- Đường đến thường trú và quốc tịch: người có trình độ làm việc ổn định có thể xin thường trú rồi nhập quốc tịch, theo tiêu chí do nhà nước đặt ra.
- Tìm người chủ động: các cơ quan nhà nước tổ chức tìm người ở nước ngoài, kể cả người Singapore đang sống ở nước ngoài, giới thiệu cơ hội làm việc.
- Đại học như cửa ngõ: các đại học Singapore tuyển một tỉ lệ sinh viên quốc tế, vừa nâng chất lượng vừa tạo nguồn người có thể ở lại làm việc.
Điểm chung của các công cụ là chọn lọc theo kỹ năng: nhà nước quyết định nhóm nào được ưu tiên dựa trên nhu cầu kinh tế, thay vì mở cửa đồng đều.
Không phải chuyện mới: người ngoài trong những năm đầu lập quốc
Việc dùng người từ bên ngoài không bắt đầu ở thập niên 1980. Ngay từ đầu thập niên 1960, chính phủ của Lý Quang Diệu đã dựa vào chuyên gia nước ngoài cho những việc trong nước chưa có người làm. Ví dụ được nhắc nhiều nhất là nhà kinh tế người Hà Lan Albert Winsemius, người dẫn một phái đoàn của Liên Hợp Quốc sang khảo sát kinh tế Singapore đầu thập niên 1960 và sau đó làm cố vấn kinh tế cho chính phủ trong khoảng hai thập niên. Nhiều khuyến nghị về công nghiệp hoá và thu hút đầu tư nước ngoài gắn với vai trò cố vấn của ông.
Bên cạnh chuyên gia, các tập đoàn nước ngoài đến đầu tư cũng mang theo kỹ sư, quản lý, và chuyển giao kỹ năng cho người lao động Singapore. Ở các ngành như ngân hàng, cảng biển, hoá dầu, người nước ngoài giữ nhiều vị trí then chốt trong giai đoạn đầu, trước khi người Singapore được đào tạo thay thế dần.
Điều thay đổi từ cuối thập niên 1980 là quy mô và tính hệ thống: thu hút người nước ngoài chuyển từ giải pháp tình thế cho những vị trí thiếu người sang một chính sách dài hạn về dân số và lực lượng lao động, gồm cả con đường thường trú và nhập quốc tịch. Hiểu sự chuyển dịch này giúp tránh nhìn chính sách như một quyết định đột ngột.
Lý lẽ của Lý Quang Diệu, diễn đạt đại ý
Trong nhiều bài nói và các cuốn sách phỏng vấn những năm cuối đời, ông trình bày một chuỗi lý lẽ khá nhất quán. Thứ nhất, kinh tế Singapore muốn tiến lên các ngành giá trị cao thì cần lượng người có kỹ năng lớn hơn khả năng tự cung cấp của một dân số nhỏ và đang già đi. Thứ hai, người tài giỏi từ nơi khác đến không chỉ lấp chỗ trống mà còn tạo việc làm, mở doanh nghiệp, kéo theo đầu tư.
Thứ ba, ông thường dẫn ví dụ các nền kinh tế lớn như Mỹ thu hút người giỏi từ khắp thế giới, và cho rằng, đại ý, một nước nhỏ càng không thể tự giới hạn mình vào nguồn người trong nước. Thứ tư, ông thừa nhận việc tiếp nhận người mới tạo ra căng thẳng xã hội, nhưng cho rằng cái giá của việc không làm còn lớn hơn.
Cần lưu ý đây là cách ông lập luận, được nhiều người ủng hộ nhưng không phải là kết luận được mọi người chia sẻ. Các nhà kinh tế có những đánh giá khác nhau về mức độ người lao động nước ngoài bổ sung hay cạnh tranh với lao động trong nước, và kết quả phụ thuộc vào ngành, trình độ và thời kỳ.
Những tranh luận xung quanh chính sách
Chính sách nhân tài nước ngoài là một trong những đề tài được tranh luận nhiều nhất ở Singapore qua nhiều thập niên. Bảng dưới tóm các luồng ý kiến ở mức chung.
| Vấn đề | Lập luận ủng hộ thu hút | Lo ngại được nêu |
|---|---|---|
| Việc làm | Người giỏi tạo thêm việc làm và đầu tư | Cạnh tranh với người trong nước ở một số ngành và cấp bậc |
| Tiền lương | Giữ chi phí cạnh tranh để doanh nghiệp ở lại | Có thể kìm tăng lương ở một số nhóm lao động |
| Hạ tầng và nhà ở | Dân số tăng hỗ trợ tăng trưởng | Áp lực lên giao thông, nhà ở, dịch vụ công |
| Bản sắc và gắn kết | Singapore vốn là xã hội của người nhập cư | Người mới cần thời gian hoà nhập, có khác biệt văn hoá |
| Nghĩa vụ công dân | Người nhập quốc tịch đóng góp lâu dài | Câu hỏi về sự công bằng giữa công dân bẩm sinh và người mới, ví dụ nghĩa vụ quân sự của nam giới |
Chính phủ Singapore qua các thời kỳ đã điều chỉnh tốc độ tiếp nhận và điều kiện giấy phép nhiều lần để phản hồi các lo ngại này. Bài này dừng ở mức lịch sử chính sách và không bàn về các diễn biến chính trị hiện nay.
Những hiểu lầm hay gặp
"Singapore mở cửa cho mọi người nước ngoài." Thực tế hệ thống chọn lọc rất chặt theo kỹ năng và nhu cầu. Lao động phổ thông có điều kiện khắt khe, gắn với chủ sử dụng, ít con đường lên thường trú.
"Thu hút nhân tài là chính sách của riêng Lý Quang Diệu." Ông là người lập luận mạnh nhất, nhưng chính sách được nhiều đời nội các xây dựng và điều chỉnh. Nhiều chương trình lớn ra đời khi ông đã là Bộ trưởng Cao cấp, không còn là Thủ tướng.
"Nhân tài nước ngoài thay thế được mức sinh thấp." Tiếp nhận người mới bù được lực lượng lao động trong ngắn và trung hạn, nhưng không giải quyết gốc vấn đề già hoá. Chính phủ vẫn song song theo đuổi chính sách khuyến khích sinh.
"Học bổng cho học sinh khu vực chỉ là viện trợ." Học bổng có yếu tố hợp tác khu vực, nhưng cũng là cách xây nguồn người có trình độ, quen môi trường Singapore, với nhiều chương trình kèm cam kết làm việc.
Doanh nghiệp và tổ chức có thể rút ra gì
Bỏ qua phần chính sách quốc gia, bài toán "thiếu người giỏi trong nguồn sẵn có" rất quen thuộc với doanh nghiệp. Ví dụ giả định: một công ty phần mềm ở Huế khó tuyển kỹ sư có kinh nghiệm tại chỗ. Các lựa chọn tương tự Singapore gồm: cấp học bổng cho sinh viên các tỉnh lân cận kèm cam kết làm việc, mở tuyển dụng từ thành phố lớn với gói hỗ trợ chuyển nơi ở, và tìm người quê ở địa phương đang làm việc nơi khác.
Bài học thứ hai là quản lý gắn kết. Khi đưa nhiều người mới vào một tập thể, căng thẳng giữa người cũ và người mới gần như chắc xảy ra: chênh lệch đãi ngộ, khác biệt cách làm việc, cảm giác bị thay thế. Tổ chức cần minh bạch tiêu chí, cho người cũ cơ hội phát triển tương xứng, và có cơ chế để người mới hiểu văn hoá nơi làm việc.
Bài học thứ ba là không coi người từ bên ngoài là lời giải duy nhất. Singapore vẫn đầu tư rất lớn cho giáo dục và đào tạo người trong nước song song với thu hút người ngoài. Một doanh nghiệp chỉ đi "mua" người mà không đào tạo người trong nhà sẽ luôn phụ thuộc vào thị trường lao động và trả giá cao.
Câu hỏi thường gặp
Singapore cấp học bổng cho học sinh Việt Nam từ khi nào?
Học sinh Việt Nam đã nhận các học bổng của Singapore trong nhiều năm, đặc biệt từ khi quan hệ hai nước mở rộng. Năm bắt đầu cụ thể và điều kiện từng chương trình khác nhau, nên cần tra thông tin chính thức của cơ quan cấp học bổng thay vì dựa vào tin đồn.
Mức sinh của Singapore xuống dưới mức thay thế từ khi nào?
Theo số liệu thống kê dân số của Singapore, tổng tỉ suất sinh xuống dưới mức thay thế khoảng cuối thập niên 1970 và tiếp tục giảm về sau. Mức thay thế thường được hiểu là khoảng 2,1 con trên một phụ nữ.
Lý Quang Diệu có nói về chảy máu chất xám không?
Có, ông nhiều lần bày tỏ lo ngại về việc người Singapore có trình độ di cư sang nước khác, và dùng điều đó làm lý do cho chính sách thu hút người nước ngoài. Các phát biểu này thường được diễn đạt đại ý trong sách báo về ông.
Người nước ngoài làm việc ở Singapore có những loại giấy phép nào?
Ở mức nguyên lý, có giấy phép cho người có chuyên môn cao, giấy phép cho lao động kỹ năng trung bình và giấy phép cho lao động phổ thông, với điều kiện về lương, trình độ và hạn ngạch khác nhau. Quy định thay đổi thường xuyên nên cần tra nguồn chính thức.
Chính sách nhân tài nước ngoài có còn tranh cãi không?
Đây vẫn là một đề tài được thảo luận trong xã hội Singapore. Bài này chỉ trình bày khía cạnh lịch sử chính sách trong giai đoạn Lý Quang Diệu và không bàn về các diễn biến chính trị hiện nay.