Singapore có chính phủ tự trị đầy đủ về đối nội từ tháng 6/1959, sau cuộc bầu cử ngày 30/5/1959. Đảng Nhân dân Hành động (PAP) thắng 43 trên 51 ghế, và Lý Quang Diệu, khi đó 35 tuổi, tuyên thệ nhậm chức Thủ tướng ngày 5/6/1959. Anh vẫn nắm quốc phòng và đối ngoại; an ninh nội bộ do một hội đồng chung quyết định.
Giai đoạn 1959–1963 thường bị lướt qua vì nằm giữa hai sự kiện lớn hơn — chấm dứt thuộc địa và hợp nhất với Malaysia. Nhưng chính trong bốn năm này, chính phủ mới lập ra những cơ quan sẽ định hình Singapore nhiều thập kỷ: Uỷ ban Phát triển Nhà ở, Uỷ ban Phát triển Kinh tế, cùng các biểu tượng quốc gia. Bài này trình bày cuộc bầu cử, khuôn khổ quyền lực và những việc chính phủ làm ngay.
Cuộc bầu cử ngày 30/5/1959
Đây là cuộc bầu cử đầu tiên theo hiến pháp mới, với toàn bộ ghế trong Hội đồng Lập pháp do dân bầu và lần đầu áp dụng chế độ bỏ phiếu bắt buộc — quy định vẫn tồn tại ở Singapore đến nay. Số cử tri tăng mạnh so với các lần trước nhờ mở rộng quyền công dân cho nhiều người sinh ra ở nơi khác nhưng sống lâu năm trên đảo.
PAP vận động bằng cương lĩnh chống thực dân, chống tham nhũng và hứa cải thiện điều kiện sống của tầng lớp lao động. Đảng có liên minh rộng giữa nhóm trí thức học tiếng Anh và cánh tả có cơ sở mạnh trong công đoàn, hội học sinh người Hoa. Đối thủ chính là liên minh của chính phủ Lim Yew Hock, khi đó bị ảnh hưởng bởi các cáo buộc về tài chính.
Kết quả PAP thắng áp đảo về số ghế, với khoảng hơn một nửa số phiếu phổ thông. Trước khi nhậm chức, PAP yêu cầu trả tự do cho một số lãnh đạo cánh tả của đảng đang bị giam theo luật an ninh — một điều kiện cho thấy liên minh nội bộ đảng khi đó còn quan trọng tới mức nào, và cũng báo trước cuộc chia rẽ năm 1961.
Khuôn khổ quyền lực: Singapore tự trị được làm gì?
Tự trị năm 1959 không phải độc lập. Hiến pháp chia quyền giữa chính phủ Singapore và Anh như sau:
| Lĩnh vực | Ai quyết định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kinh tế, tài chính, nhà ở, giáo dục, lao động, y tế | Chính phủ Singapore | Toàn quyền đối nội; đây là nơi chính phủ mới tập trung sức |
| Quốc phòng | Anh | Căn cứ quân sự Anh tiếp tục hoạt động |
| Đối ngoại | Anh | Singapore chưa có tư cách quốc tế riêng |
| An ninh nội bộ | Hội đồng An ninh Nội bộ | Gồm ba đại diện Anh, ba đại diện Singapore và một đại diện Malaya giữ lá phiếu quyết định |
| Nguyên thủ | Yang di-Pertuan Negara | Đại diện cho Nữ hoàng; từ cuối năm 1959 là người Singapore đảm nhận |
Cấu trúc Hội đồng An ninh Nội bộ đặc biệt đáng chú ý: lá phiếu của Malaya khiến Kuala Lumpur có tiếng nói trực tiếp trong vấn đề an ninh của Singapore từ trước khi sáp nhập. Điều này giải thích vì sao an ninh nội bộ luôn là điểm nút trong mọi cuộc đàm phán giai đoạn 1956–1963.
Những việc làm ngay trong hai năm đầu
Chính phủ mới thừa hưởng ngân sách thâm hụt, thất nghiệp cao và tình trạng nhà ở tồi tệ. Các bước đầu tiên được ghi nhận trong tư liệu gồm:
- Thắt chặt chi tiêu công: cắt giảm một phần phụ cấp của công chức để cân đối ngân sách — quyết định gây phản ứng trong bộ máy và sau đó được điều chỉnh khi tài chính khá hơn.
- Thành lập Uỷ ban Phát triển Nhà ở (HDB) năm 1960: thay thế cơ quan nhà ở thời thuộc địa, đặt mục tiêu xây nhanh căn hộ cho thuê giá thấp.
- Lập Uỷ ban Phát triển Kinh tế (EDB) năm 1961: dựa trên khuyến nghị của một phái đoàn chuyên gia Liên Hợp Quốc do nhà kinh tế Hà Lan Albert Winsemius dẫn đầu, tập trung thu hút đầu tư công nghiệp.
- Mở rộng giáo dục: xây thêm trường, tăng số chỗ học, đối xử bình đẳng hơn giữa các dòng trường dạy bằng các ngôn ngữ khác nhau.
- Luật về quyền phụ nữ năm 1961: quy định chế độ hôn nhân một vợ một chồng cho phần lớn dân cư và các bảo vệ pháp lý cho phụ nữ trong gia đình.
- Chiến dịch làm sạch, chống tham nhũng: củng cố Cục Điều tra Hành vi Tham nhũng và nhấn mạnh hình ảnh chính phủ liêm khiết.
Nhiều chính sách nổi tiếng về sau — nhà ở sở hữu, khu công nghiệp Jurong, công vụ trọng dụng nhân tài — đều có gốc từ những quyết định này. Chi tiết từng lĩnh vực được trình bày ở các danh mục chuyên đề của trang.
Biểu tượng quốc gia ra đời ngày 3/12/1959
Tháng 12/1959, Hội đồng Lập pháp chính thức thông qua quốc kỳ, quốc huy và quốc ca cho Nhà nước Singapore. Quốc ca Majulah Singapura (Tiến lên Singapore) do nhạc sĩ Zubir Said sáng tác, với lời bằng tiếng Mã Lai. Lựa chọn tiếng Mã Lai cho quốc ca phản ánh định hướng khi đó: Singapore sẽ hợp nhất với Malaya, và tiếng Mã Lai được coi là ngôn ngữ quốc gia chung.
Cùng thời điểm, Yusof Ishak, một nhà báo người Mã Lai, trở thành Yang di-Pertuan Negara — người Singapore đầu tiên giữ vị trí nguyên thủ thay cho thống đốc người Anh. Sau năm 1965, ông trở thành Tổng thống đầu tiên của nước Cộng hoà Singapore. Những biểu tượng được chọn năm 1959 tiếp tục dùng sau độc lập, điều cho thấy chúng được thiết kế với ý thức xây dựng bản sắc chung cho mọi cộng đồng, không gắn riêng với một nhóm nào.
Bài toán cấp bách nhất: nhà ở và việc làm
Khi chính phủ mới nhậm chức, phần lớn dân số sống trong các dãy nhà phố chật chội ở trung tâm hoặc các khu nhà tạm, mái tôn, mái lá ở ven đô, thường gọi là kampong. Cơ quan nhà ở thời thuộc địa đã xây một lượng căn hộ nhất định trong nhiều thập kỷ, nhưng không theo kịp tốc độ tăng dân số. Cháy lớn ở khu nhà tạm là mối đe doạ thường trực; vụ cháy ở khu Bukit Ho Swee năm 1961 khiến hàng nghìn gia đình mất chỗ ở và trở thành phép thử đầu tiên cho HDB vừa thành lập.
Việc làm là áp lực thứ hai. Dân số trẻ, tỷ lệ sinh cao, mỗi năm thêm nhiều người bước vào tuổi lao động, trong khi thương mại tái xuất không tạo đủ việc làm mới. Chính phủ chọn hướng công nghiệp hoá dựa vào đầu tư nước ngoài, nhưng nhà đầu tư chỉ đến khi có đất công nghiệp, hạ tầng, lao động được đào tạo và quan hệ lao động ổn định. Vì vậy chính sách nhà ở, khu công nghiệp, giáo dục kỹ thuật và luật lao động được triển khai gần như song song, như các mảnh của cùng một kế hoạch.
Điểm cần lưu ý là quy mô thành tựu giai đoạn 1959–1963 còn khiêm tốn so với các thập kỷ sau. Ý nghĩa của nó nằm ở việc thiết lập cơ quan, cách làm và kỳ vọng của người dân về một chính phủ phải "làm được việc".
Căng thẳng bên trong liên minh cầm quyền
Từ năm 1960, bất đồng giữa nhóm lãnh đạo quanh Lý Quang Diệu và cánh tả trong PAP ngày càng lộ rõ: về quan hệ với Anh, về thả tù chính trị, về tốc độ và điều kiện sáp nhập với Malaya. Năm 1961, PAP thua hai cuộc bầu cử bổ sung — một trong số đó do Ong Eng Guan, cựu bộ trưởng đã rời đảng, giành thắng lợi — làm vị thế chính phủ lung lay.
Tháng 7/1961, nhóm nghị sĩ cánh tả không ủng hộ chính phủ trong cuộc bỏ phiếu tín nhiệm; chính phủ chỉ đứng vững với đa số rất mỏng. Không lâu sau, họ lập Barisan Sosialis. Từ đây, chính trị Singapore bước vào giai đoạn đối đầu trực diện giữa hai lực lượng từng là đồng minh, và vấn đề sáp nhập trở thành tâm điểm của cuộc đối đầu. Đánh giá về giai đoạn này khác nhau tuỳ nguồn: tư liệu chính thức nhấn mạnh nguy cơ cánh tả cực đoan nắm quyền; một số nhà sử học về sau nhấn mạnh tính đa dạng của cánh tả và vai trò của các biện pháp an ninh.
Vì sao năm 1959 quan trọng khi học lịch sử Singapore
Đây là lúc bộ máy chuyển từ cai trị sang phục vụ cử tri. Lần đầu một chính phủ do người dân bầu toàn quyền về kinh tế, xã hội; tính chính danh của nó phụ thuộc vào việc cải thiện đời sống nhanh và nhìn thấy được.
Các thể chế then chốt ra đời trước độc lập. HDB, EDB và nhiều chương trình xã hội có trước năm 1965, nên khi độc lập đến, Singapore không bắt đầu từ con số không về thể chế.
Nhóm lãnh đạo hình thành phong cách quản trị. Thế hệ bộ trưởng đầu tiên — Lý Quang Diệu, Goh Keng Swee, Toh Chin Chye, S. Rajaratnam và các đồng sự — học cách vận hành chính phủ trong bốn năm này, trước khi đối mặt với những thách thức lớn hơn.
Những tranh luận lịch sử bắt đầu từ đây. Mối quan hệ giữa hiệu quả quản trị và không gian chính trị cho đối lập là chủ đề được bàn nhiều trong sử học về Singapore; người đọc nên tiếp cận với nhiều nguồn khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Singapore tự trị năm 1959 khác gì với độc lập năm 1965?
Năm 1959 Singapore tự quản mọi việc đối nội nhưng Anh vẫn giữ quốc phòng và đối ngoại, còn an ninh nội bộ do một hội đồng chung quyết định. Năm 1965 Singapore trở thành quốc gia có chủ quyền đầy đủ, tự đảm nhận quốc phòng, đối ngoại và trở thành thành viên Liên Hợp Quốc.
Lý Quang Diệu trở thành Thủ tướng năm bao nhiêu tuổi?
Ông sinh ngày 16/9/1923 và tuyên thệ nhậm chức Thủ tướng ngày 5/6/1959, tức khi 35 tuổi. Ông giữ chức vụ này liên tục đến tháng 11/1990, qua giai đoạn tự trị, thời gian trong Malaysia và hơn hai mươi lăm năm sau độc lập.
Chế độ bỏ phiếu bắt buộc ở Singapore là gì?
Từ năm 1959, công dân đủ điều kiện có nghĩa vụ đi bầu. Người không bỏ phiếu mà không có lý do chính đáng sẽ bị gạch khỏi danh sách cử tri và phải làm thủ tục để được ghi tên lại. Đây là quy định về thủ tục bầu cử, không phải hình phạt hình sự.
Albert Winsemius là ai?
Albert Winsemius là nhà kinh tế người Hà Lan dẫn đầu phái đoàn chuyên gia của Liên Hợp Quốc đến Singapore đầu thập niên 1960. Báo cáo của phái đoàn khuyến nghị công nghiệp hoá, thu hút đầu tư nước ngoài và lập cơ quan chuyên trách, dẫn tới sự ra đời của EDB. Ông tiếp tục làm cố vấn kinh tế cho Singapore trong nhiều năm.
Quốc ca Singapore vì sao hát bằng tiếng Mã Lai?
Quốc ca Majulah Singapura được chọn năm 1959 khi Singapore hướng tới hợp nhất với Malaya và coi tiếng Mã Lai là ngôn ngữ quốc gia. Sau độc lập, tiếng Mã Lai vẫn giữ vị trí quốc ngữ theo hiến pháp, nên quốc ca tiếp tục được hát bằng tiếng Mã Lai, bên cạnh vai trò tiếng Anh trong hành chính.