Sách mang tên Lý Quang Diệu chia thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là sách ông tự viết, chủ yếu là hai tập hồi ký The Singapore Story (1998) và From Third World to First (2000). Nhóm thứ hai là sách dựa trên phỏng vấn, do nhà báo hoặc học giả hỏi và biên tập, như Lee Kuan Yew: The Man and His Ideas (1998), Hard Truths to Keep Singapore Going (2011), One Man's View of the World (2013). Nhóm thứ ba là sách người khác viết về ông: tiểu sử, nghiên cứu, tuyển chọn nhận định.
Ba nhóm có giá trị tư liệu khác nhau. Hồi ký là lập luận có hệ thống của chính ông về quá khứ. Sách phỏng vấn ghi lại cách ông trả lời những câu hỏi cụ thể ở một thời điểm, thường thẳng thắn hơn nhưng rời rạc hơn. Sách người khác viết cho bạn khoảng cách cần thiết để đánh giá.
Bài này liệt kê các đầu sách chính được biết rộng rãi, nói rõ mỗi loại dùng vào việc gì, và gợi ý thứ tự đọc. Danh mục không nhằm đầy đủ; chỉ ghi những cuốn có thông tin xuất bản rõ ràng.
Danh mục các đầu sách chính
Năm ghi trong bảng là năm xuất bản lần đầu bằng tiếng Anh. Một số cuốn đã có bản dịch tiếng Việt với tên khác nhau tuỳ lần in, nên khi tìm hãy dùng tên gốc để đối chiếu.
| Tên sách | Năm | Loại | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| The Singapore Story | 1998 | Hồi ký, tập một | Từ năm 1923 đến chia tách năm 1965 |
| Lee Kuan Yew: The Man and His Ideas | 1998 | Sách phỏng vấn, do Han Fook Kwang, Warren Fernandez và Sumiko Tan biên soạn | Quan điểm của ông về các chủ đề lớn, kèm phần giới thiệu tiểu sử |
| From Third World to First | 2000 | Hồi ký, tập hai | Singapore từ năm 1965 đến năm 2000, đối nội và đối ngoại |
| Hard Truths to Keep Singapore Going | 2011 | Sách phỏng vấn với một nhóm nhà báo | Nhận định về những vấn đề dài hạn của Singapore |
| My Lifelong Challenge: Singapore's Bilingual Journey | Đầu thập niên 2010 | Sách chuyên đề do ông viết | Chính sách song ngữ qua nhiều thập kỷ, kể cả những điều chỉnh |
| One Man's View of the World | 2013 | Sách nhận định | Cách ông nhìn các nước và khu vực lớn trên thế giới |
| Lee Kuan Yew: The Grand Master's Insights on China, the United States, and the World | 2013 | Tuyển chọn nhận định, do Graham Allison, Robert Blackwill và Ali Wyne biên soạn | Các nhận định về Trung Quốc, Mỹ và trật tự thế giới, xếp theo chủ đề |
Ngoài các đầu sách trên, còn có nhiều tuyển tập diễn văn, phỏng vấn được xuất bản ở Singapore qua các thời kỳ, cùng những cuốn tuyển "câu nói hay". Loại sau tiện tra cứu nhưng nên dùng thận trọng, vì câu trích tách khỏi bài nói gốc dễ mất ngữ cảnh.
Hồi ký: lập luận có hệ thống về quá khứ
Hai tập hồi ký là phần đồ sộ nhất và được viết công phu nhất. Ông có thời gian, có tư liệu và có mục đích rõ: kể lại con đường lập quốc cho thế hệ sau. Vì vậy hồi ký là nơi duy nhất bạn thấy được một câu chuyện liền mạch, từ nguyên nhân tới kết quả, theo cách ông muốn nó được hiểu.
Điểm mạnh này đồng thời là điểm cần dè chừng. Một câu chuyện liền mạch thường gọn gàng hơn thực tế. Những quyết định từng do dự được kể lại như đã chắc chắn; những ngả rẽ không thành có thể bị lược đi. Hồi ký rất hữu ích để hiểu tư duy của người viết, kém hữu ích hơn khi bạn cần biết chính xác điều gì đã xảy ra trong một cuộc họp cụ thể.
Nếu chỉ đọc một bộ sách của ông, đây vẫn là bộ nên chọn. Cách đọc từng tập, cách nhận diện bản dịch và thứ tự đọc theo mục đích đã được trình bày trong các bài riêng về hồi ký trên trang này.
Sách phỏng vấn: thẳng thắn hơn, rời rạc hơn
Đặc điểm chung. Một nhóm người hỏi, thường là nhà báo có kinh nghiệm, chuẩn bị câu hỏi theo chủ đề; ông trả lời qua nhiều buổi; nhóm biên tập sắp xếp lại. Giọng nói vì thế gần với cách ông nói chuyện hơn là văn viết, nhiều nhận định ngắn, sắc.
The Man and His Ideas (1998). Ra đời cùng năm với hồi ký tập một, sách gom quan điểm của ông về kinh tế, xã hội, văn hoá, các nước khác. Đây là cuốn dễ vào cho người muốn nắm nhanh hệ quan điểm mà chưa đủ thời gian cho hồi ký.
Hard Truths to Keep Singapore Going (2011). Được thực hiện khi ông ở tuổi gần chín mươi, với các nhà báo đặt nhiều câu hỏi khó về tương lai: dân số, nhập cư, kinh tế, chính trị thế hệ sau. Một số câu trả lời gây tranh luận trong xã hội Singapore lúc sách ra mắt; nên đọc như tư liệu về quan điểm của ông ở giai đoạn cuối đời.
One Man's View of the World (2013). Cuốn sách đi qua từng khu vực và nước lớn, ghi lại nhận định của ông. Giá trị chính là thấy được khung phân tích của một người làm ngoại giao nước nhỏ suốt nhiều thập kỷ, hơn là các dự đoán cụ thể.
Cách dùng sách phỏng vấn. Ghi năm phỏng vấn cạnh mỗi nhận định. Một ý nói năm 1998 và một ý nói năm 2011 có thể khác nhau vì bối cảnh khác nhau; trộn chúng thành một "tư tưởng" duy nhất là sai về phương pháp.
Sách chuyên đề và tuyển chọn nhận định
My Lifelong Challenge là trường hợp hiếm: một cuốn sách ông dành riêng cho một chính sách. Chủ đề là song ngữ, vấn đề ông theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Giá trị của cuốn này là cho thấy một chính sách được điều chỉnh qua thời gian như thế nào, kể cả chỗ ông thừa nhận cách làm ban đầu chưa hợp lý. Ai quan tâm đến cách một chính sách lớn được sửa dần, chứ không chỉ ra đời, nên đọc cuốn này.
The Grand Master's Insights thuộc loại khác: không phải ông viết mà là các học giả ở Mỹ tuyển chọn nhận định của ông từ diễn văn, phỏng vấn, sách đã in, rồi xếp theo chủ đề như tương lai Trung Quốc, tương lai Mỹ, quan hệ Mỹ – Trung, dân chủ, toàn cầu hoá. Cuốn sách tiện tra cứu và được giới nghiên cứu quan hệ quốc tế đọc nhiều.
Giới hạn của loại tuyển chọn là ngữ cảnh. Mỗi đoạn trích bị tách khỏi bài nói gốc, khỏi người nghe và thời điểm. Nếu bạn định dùng một nhận định trong đó cho bài viết nghiêm túc, hãy tìm lại nguồn gốc của đoạn trích được ghi chú trong sách và đọc trọn đoạn văn gốc trước khi trích.
Sách người khác viết về ông
Tiểu sử thời ông còn tại chức. Một số cuốn được viết bởi người làm việc gần ông, ví dụ Alex Josey, người từng làm thư ký báo chí cho ông, viết Lee Kuan Yew: The Crucial Years. Loại này giàu chi tiết nhưng thường thiện cảm với nhân vật.
Sách đối thoại của nhà báo nước ngoài. Ví dụ Conversations with Lee Kuan Yew của nhà báo Mỹ Tom Plate (2010), ghi lại các buổi trò chuyện cuối đời. Giá trị nằm ở góc nhìn của người ngoài cuộc đặt câu hỏi.
Lịch sử Singapore do nhà sử học viết. Các cuốn lịch sử tổng quát về Singapore hiện đại đặt ông vào bối cảnh rộng hơn: kinh tế khu vực, chính sách Anh, các nhân vật khác. Đây là nguồn đối chiếu cần thiết khi đọc hồi ký.
Nghiên cứu phê bình. Có những công trình học thuật phân tích mô hình quản trị Singapore với thái độ phê phán, nhấn mạnh chi phí về tự do chính trị hay sự kiểm soát xã hội. Đọc chúng không phải để chọn phe mà để thấy toàn bộ phổ đánh giá.
Sách "bí quyết", "bài học" phổ thông. Nhiều cuốn trên thị trường gom giai thoại và câu nói thành bài học thành công. Loại này dễ đọc nhưng hay đơn giản hoá, và đôi khi gán cho ông những câu không có nguồn rõ ràng.
Câu nói "của Lý Quang Diệu" lan truyền trên mạng: cách kiểm trước khi dùng
Trên mạng xã hội tiếng Việt có rất nhiều câu được gán cho ông, đi kèm ảnh và lời bình. Một số có nguồn thật, một số bị dịch qua nhiều lớp đến mức lệch ý, một số không tìm được nguồn nào. Trước khi đưa một câu như vậy vào bài thuyết trình hay tài liệu nội bộ, hãy đi qua các bước sau.
- Tìm nguồn gốc: câu đó nằm trong cuốn sách nào, bài nói nào, năm nào. Không có nguồn cụ thể thì coi là chưa xác minh.
- Tìm bản tiếng Anh tương ứng. Nếu chỉ thấy bản tiếng Việt lặp lại ở nhiều trang mà không trang nào dẫn bản gốc, khả năng cao là câu đã bị biến đổi hoặc gán nhầm.
- Đọc đoạn văn bao quanh câu trích trong nguồn gốc. Nhiều câu nghe như lời khuyên phổ quát thực ra là nhận định về một tình huống cụ thể của Singapore ở một năm cụ thể.
- Ghi năm phát biểu cạnh câu trích. Một quan điểm năm 1970 và một quan điểm năm 2010 có thể khác nhau vì chính ông đã đổi ý.
- Nếu không chắc nguyên văn, chuyển sang diễn đạt đại ý và bỏ ngoặc kép. Cách này trung thực hơn và tránh việc bạn vô tình lan truyền một câu không có thật.
Quy tắc này không riêng cho ông. Mọi nhân vật nổi tiếng đều bị gán những câu nói hay mà họ chưa từng nói; người càng nổi tiếng về sự sắc sảo thì càng dễ bị gán nhiều.
Nên đọc cuốn nào trước: một lộ trình bốn bước
Lộ trình dưới đây dành cho người muốn hiểu nghiêm túc mà không mất cả năm. Mỗi bước xây trên bước trước.
- Bước 1, nắm khung: đọc The Man and His Ideas hoặc một cuốn lịch sử Singapore hiện đại ngắn gọn để có bức tranh tổng quát về nhân vật và giai đoạn.
- Bước 2, nghe chính ông lập luận: đọc From Third World to First, chọn các chương gần với lĩnh vực của bạn; nếu có thời gian, đọc tập một trước.
- Bước 3, thấy tư duy thay đổi: đọc Hard Truths hoặc My Lifelong Challenge để thấy ông nhìn lại và điều chỉnh quan điểm thế nào sau nhiều thập kỷ.
- Bước 4, lấy khoảng cách: đọc ít nhất một nghiên cứu độc lập hoặc phê bình về giai đoạn ông lãnh đạo, rồi viết ra ba điểm bạn thấy thuyết phục và ba điểm bạn còn nghi ngờ.
Người đọc thường dừng ở bước 2 và mang về một hình ảnh trọn vẹn nhưng một chiều. Bước 3 và 4 tốn ít thời gian hơn nhiều mà làm cho hiểu biết của bạn đứng vững hơn khi trao đổi với người có quan điểm khác.
Câu hỏi thường gặp
Lý Quang Diệu viết bao nhiêu cuốn sách?
Những cuốn ông trực tiếp viết không nhiều: chủ yếu là hai tập hồi ký và một cuốn chuyên đề về song ngữ. Phần lớn các đầu sách khác mang tên ông là sách phỏng vấn hoặc tuyển chọn nhận định do người khác biên soạn, cộng với rất nhiều tuyển tập diễn văn.
Hard Truths to Keep Singapore Going có bản tiếng Việt không?
Thông tin về bản dịch tiếng Việt của cuốn này không phổ biến bằng hồi ký. Bạn nên tra theo tên gốc trong thư viện hoặc nhà sách; nếu không có, bản tiếng Anh tương đối dễ đọc vì là dạng hỏi đáp, câu văn gần với văn nói.
Các cuốn tuyển câu nói của Lý Quang Diệu có đáng tin không?
Tuyển tập có ghi nguồn cụ thể như tên bài nói, năm, dịp phát biểu thì dùng được để tra cứu. Những câu lan truyền trên mạng không ghi nguồn cần thận trọng, vì có không ít câu bị gán nhầm hoặc bị dịch lại nhiều lần đến mức lệch ý.
The Grand Master's Insights có phải do Lý Quang Diệu viết không?
Không. Cuốn sách do Graham Allison, Robert Blackwill và Ali Wyne tuyển chọn từ các diễn văn, phỏng vấn và sách đã xuất bản của ông, xếp theo chủ đề. Nội dung là lời ông, nhưng cách chọn và sắp xếp phản ánh mối quan tâm của người biên soạn.
Nên đọc sách nào để có cái nhìn phê phán về giai đoạn ông lãnh đạo?
Nên tìm các công trình lịch sử và chính trị học về Singapore hiện đại của giới học thuật, kể cả những nghiên cứu nhấn mạnh chi phí về tự do báo chí và đối lập chính trị. Đọc chúng cạnh hồi ký giúp bạn tự hình thành đánh giá thay vì nhận sẵn một kết luận.