Đảng Nhân dân Hành động (People's Action Party, PAP) được thành lập ngày 21/11/1954, với Lý Quang Diệu là Tổng thư ký. Nhóm sáng lập là sự kết hợp giữa những trí thức học ở Anh như ông với các lãnh đạo công đoàn và phong trào học sinh trường tiếng Hoa có thiên hướng cánh tả. Năm 1955, ông thắng ghế dân biểu khu vực Tanjong Pagar, khi PAP còn là một đảng đối lập nhỏ.
Bốn năm sau, trong cuộc tổng tuyển cử tháng 5/1959, PAP giành đa số lớn trong Hội đồng Lập pháp, và ông trở thành Thủ tướng đầu tiên của Singapore tự trị khi mới khoảng 35 tuổi. Giai đoạn 1954–1959 là giai đoạn ông chuyển từ một luật sư có tiếng thành chính trị gia lãnh đạo một phong trào quần chúng.
Bài này tập trung vào con đường cá nhân của ông trong năm năm ấy; bối cảnh lập quốc rộng hơn được bàn ở danh mục Singapore những năm lập quốc.
Lập PAP năm 1954: một liên minh nhiều màu sắc
Lễ ra mắt PAP được tổ chức cuối tháng 11/1954. Nhóm sáng lập gồm Lý Quang Diệu, Đỗ Tiến Tài (Toh Chin Chye) — một giảng viên khoa học từng học ở Anh, về sau là Chủ tịch đảng — cùng một số nhà báo, lãnh đạo công đoàn và nhân vật trong phong trào học sinh. Trong số các thành viên trẻ nổi bật có Lim Chin Siong, lãnh đạo công đoàn và phong trào học sinh trường tiếng Hoa, có sức hút lớn với quần chúng.
Liên minh này dựa trên một mục tiêu chung: chấm dứt chế độ thuộc địa và hướng tới độc lập, nhiều người khi đó hình dung là cùng với bán đảo Mã Lai. Nhưng hai nhánh có cơ sở khác nhau. Nhóm của ông nói tiếng Anh, có học vấn kiểu Anh, giỏi về tổ chức và pháp lý. Nhánh cánh tả có ảnh hưởng thật sự trong công đoàn và học sinh, tức là có quần chúng.
Các sử gia thường mô tả quan hệ giữa hai nhánh là liên minh lợi dụng lẫn nhau: mỗi bên cần bên kia để đạt mục tiêu trước mắt, và mỗi bên đều biết đến lúc nào đó sẽ phải phân định ai dẫn dắt. Cách mô tả này phổ biến, nhưng mức độ "tính toán từ đầu" của mỗi bên vẫn là chủ đề tranh luận học thuật.
Ghế Tanjong Pagar và những năm làm đối lập
Năm 1955, theo hiến pháp mới do Anh ban hành, Singapore bầu phần lớn thành viên Hội đồng Lập pháp. PAP chỉ ra tranh cử một số ít ghế, vì không muốn nắm chính quyền khi quyền lực thực sự vẫn trong tay người Anh. Lý Quang Diệu thắng ở khu vực Tanjong Pagar, một khu gần cảng có đông công nhân. Ông giữ ghế này liên tục đến khi qua đời năm 2015.
Mặt trận Lao động của David Marshall thắng cử và Marshall trở thành Thủ hiến. Trong vai trò dân biểu đối lập, ông dùng nghị trường làm diễn đàn: chất vấn chính phủ về lao động, nhà ở, giáo dục, và phê phán những hạn chế của hiến pháp. Kỹ năng tranh luận của luật sư giúp ông nhanh chóng nổi bật.
Những năm làm đối lập cũng là những năm ông học cách vận động cử tri ngoài giới nói tiếng Anh. Như đã nói ở bài về tuổi thơ, đây là lúc ông học tiếng Quan Thoại và tiếng Phúc Kiến để nói chuyện trực tiếp được với công nhân và cử tri người Hoa trong các cuộc mít tinh.
Các vòng đàm phán ở London
Từ năm 1956 đến 1958, các phái đoàn Singapore nhiều lần sang London đàm phán về tự trị. Ông tham gia với tư cách đại diện PAP.
- 1956: phái đoàn do Thủ hiến David Marshall dẫn đầu đòi tự trị hoàn toàn nhưng không đạt thoả thuận, chủ yếu vì bất đồng về quyền kiểm soát an ninh nội bộ. Marshall từ chức sau đó.
- 1956–1957: người kế nhiệm Marshall là Lâm Hữu Phúc (Lim Yew Hock) có lập trường cứng rắn hơn với phong trào cánh tả; nhiều lãnh đạo công đoàn và học sinh, trong đó có những người thuộc nhánh cánh tả của PAP, bị bắt giữ.
- 1957: vòng đàm phán mới đạt thoả thuận về một hiến pháp cho Singapore tự trị: chính phủ dân cử nắm các công việc nội bộ, Anh giữ quốc phòng và đối ngoại, an ninh nội bộ do một hội đồng có cả đại diện Anh và Malaya.
- 1958: các văn bản pháp lý được hoàn tất, mở đường cho tổng tuyển cử năm 1959.
Khi viết về giai đoạn này, điểm cần cẩn trọng là các vụ bắt giữ thời Lâm Hữu Phúc. Đây là quyết định của chính quyền khi đó, nhưng hệ quả của nó tác động lớn đến cán cân trong nội bộ PAP. Các sử gia có nhiều cách diễn giải khác nhau về việc ai được lợi và ai đã tính trước điều gì; tư liệu hiện có không cho phép kết luận dứt khoát.
Khủng hoảng nội bộ năm 1957
Tháng 8/1957, trong cuộc bầu ban chấp hành của PAP, nhánh cánh tả giành được một nửa số ghế. Lý Quang Diệu và nhóm của ông từ chối nhận chức trong ban lãnh đạo mới, khiến đảng rơi vào tình thế lửng lơ. Chỉ ít ngày sau, chính quyền Lâm Hữu Phúc bắt giữ một số người thuộc nhánh cánh tả trong ban chấp hành, và nhóm của ông trở lại nắm quyền điều hành đảng.
Sau sự kiện này, PAP sửa điều lệ để chỉ những thành viên được ban lãnh đạo chọn lựa, gọi là thành viên cán bộ, mới có quyền bầu ban chấp hành. Đây là thiết kế tổ chức có ảnh hưởng lâu dài, giúp nhóm lãnh đạo giữ ổn định trước các biến động phe phái.
Đây là giai đoạn mà đánh giá rất khác nhau. Người ủng hộ coi đó là cách bảo vệ đảng khỏi bị một nhóm có mục tiêu khác chi phối. Người phê bình cho rằng nó làm giảm dân chủ nội bộ và rằng nhóm của ông được hưởng lợi từ việc chính quyền bắt giữ đối thủ. Một bài tư liệu nên trình bày cả hai cách nhìn và ghi rõ đó là diễn giải.
Cách ông vận động cử tri trong những năm 1955–1959
Diễn thuyết đa ngôn ngữ. Ông nói bằng tiếng Anh trong nghị trường, nhưng trong các cuộc mít tinh ngoài trời, ông cố gắng nói bằng tiếng Mã Lai, tiếng Quan Thoại và tiếng Phúc Kiến, dù khi đó tiếng Hoa của ông còn hạn chế. Người nghe thời đó nhớ đến sự cố gắng này nhiều hơn độ trôi chảy.
Mít tinh quần chúng. Các cuộc mít tinh buổi tối ở quảng trường và bãi đất trống thu hút hàng nghìn người, là hình thức vận động chính khi truyền hình chưa phổ biến. Ông là một trong những diễn giả thu hút nhất, với lối nói trực diện, ví dụ cụ thể và giọng điệu mạnh.
Tổ chức cơ sở. PAP xây dựng mạng lưới chi bộ ở các khu dân cư, kết hợp với hoạt động của công đoàn và các hội đoàn. Nhánh cánh tả có thế mạnh lớn ở tầng cơ sở này, điều mà nhóm của ông hiểu rõ và về sau tìm cách thay thế bằng mạng lưới riêng.
Hình ảnh trong sạch. Trong cuộc vận động năm 1959, PAP nhấn mạnh hình ảnh một đảng không dính tham nhũng; các lãnh đạo của đảng thường xuất hiện trong áo trắng quần trắng, đối lập với những vụ bê bối của chính quyền trước. Màu trắng về sau trở thành biểu tượng thường gắn với đảng.
Cương lĩnh cụ thể. Thay vì khẩu hiệu chung, PAP công bố các cam kết cụ thể về nhà ở công, mở rộng trường học, quyền lợi phụ nữ, và công nghiệp hoá để tạo việc làm. Chính các cam kết này trở thành chương trình hành động của chính phủ sau tháng 6/1959.
Tổng tuyển cử 1959 và chiếc ghế Thủ tướng
Cuộc tổng tuyển cử diễn ra ngày 30/5/1959, lần đầu tiên bỏ phiếu là bắt buộc với cử tri đăng ký. PAP vận động với cương lĩnh về nhà ở, việc làm, giáo dục, chống tham nhũng, và hình ảnh một đảng sạch sẽ, có tổ chức. Kết quả, PAP giành 43 trên 51 ghế, một chiến thắng áp đảo.
Trước khi nhận chức, ông yêu cầu thả các lãnh đạo cánh tả của PAP đang bị giam giữ từ thời chính phủ trước, và họ được thả, sau đó được bố trí vào một số vị trí trong chính quyền. Đầu tháng 6/1959, ông tuyên thệ làm Thủ tướng của Nhà nước Singapore tự trị, khi khoảng 35 tuổi.
Nội các đầu tiên của ông gồm nhiều người sau này trở thành trụ cột của nhóm lãnh đạo thế hệ thứ nhất, như Ngô Khánh Thụy phụ trách tài chính và Đỗ Tiến Tài làm Phó Thủ tướng. Liên minh với nhánh cánh tả vẫn tồn tại trên danh nghĩa, nhưng căng thẳng tiếp tục tích tụ và bùng ra năm 1961 khi nhánh này tách ra lập đảng Barisan Sosialis. Phần đó thuộc giai đoạn lập quốc và được bàn ở danh mục riêng.
Năm năm 1954–1959 qua một bảng
Để dễ nhớ, có thể nhìn giai đoạn này qua ba câu hỏi: ông ở vị trí nào, PAP mạnh đến đâu, và người Anh nắm những gì.
| Năm | Vị trí của ông | PAP | Quyền của người Anh |
|---|---|---|---|
| 1954 | Tổng thư ký đảng mới lập | Mới ra mắt, liên minh nhiều nhánh | Toàn quyền thuộc địa |
| 1955 | Dân biểu Tanjong Pagar | Đối lập nhỏ trong Hội đồng Lập pháp | Giữ an ninh, đối ngoại, tài chính then chốt |
| 1956–1957 | Thành viên phái đoàn đàm phán | Khủng hoảng nội bộ, sửa điều lệ | Đàm phán nhượng dần quyền nội bộ |
| 1958 | Lãnh đạo đối lập chuẩn bị tranh cử | Mở rộng cơ sở cử tri | Hiến pháp tự trị được thông qua |
| 1959 | Thủ tướng | Đa số lớn, 43/51 ghế | Giữ quốc phòng và đối ngoại |
Đọc bảng theo hàng ngang, bạn thấy ba quá trình song song: một cá nhân thăng tiến, một tổ chức vừa lớn vừa chia rẽ, và một đế quốc rút lui có tính toán. Hiểu được sự đan xen này quan trọng hơn ghi nhớ từng ngày tháng.
Câu hỏi thường gặp
PAP được thành lập năm nào?
Đảng Nhân dân Hành động được thành lập ngày 21/11/1954. Lý Quang Diệu là Tổng thư ký từ khi thành lập cho đến năm 1992, trừ một khoảng thời gian rất ngắn trong khủng hoảng nội bộ năm 1957.
Lý Quang Diệu trở thành Thủ tướng năm bao nhiêu tuổi?
Ông tuyên thệ nhậm chức Thủ tướng của Singapore tự trị vào đầu tháng 6/1959, khi khoảng 35 tuổi, sau khi PAP thắng lớn trong cuộc tổng tuyển cử ngày 30/5/1959.
Tanjong Pagar là gì?
Tanjong Pagar là một khu vực gần cảng ở Singapore, có nhiều công nhân bến cảng thời đó. Lý Quang Diệu thắng ghế dân biểu khu vực này năm 1955 và giữ ghế liên tục đến khi qua đời năm 2015.
Vì sao PAP không tranh cử nhiều ghế năm 1955?
Theo cách giải thích phổ biến, PAP khi đó chưa muốn nắm chính quyền dưới một hiến pháp mà người Anh vẫn giữ quyền lực then chốt, vì sẽ phải chịu trách nhiệm mà không có đủ quyền. Họ chọn làm đối lập để xây dựng lực lượng.
Singapore tự trị năm 1959 khác độc lập thế nào?
Năm 1959, chính phủ dân cử Singapore nắm các công việc nội bộ như kinh tế, nhà ở, giáo dục, nhưng Anh vẫn giữ quốc phòng và đối ngoại. Singapore chỉ trở thành quốc gia có chủ quyền đầy đủ sau khi tách khỏi Malaysia ngày 9/8/1965.
Lim Chin Siong là ai?
Lim Chin Siong là lãnh đạo công đoàn và phong trào học sinh trường tiếng Hoa, một trong những thành viên trẻ nổi bật lúc PAP mới lập, đại diện nhánh cánh tả. Ông bị bắt giữ năm 1956, được thả năm 1959, rồi năm 1961 cùng nhánh cánh tả tách ra lập Barisan Sosialis. Đánh giá về ông còn khác nhau giữa các sử gia.