From Third World to First: The Singapore Story 1965–2000 là tập hai hồi ký của Lý Quang Diệu, xuất bản năm 2000. Sách trả lời một câu hỏi xuyên suốt: một thành phố nhỏ, không tài nguyên thiên nhiên, vừa bị tách khỏi Liên bang Malaysia, đã làm gì để tồn tại và trở thành nền kinh tế thu nhập cao trong khoảng ba mươi lăm năm.
Nội dung chia hai mảng lớn. Mảng đối nội kể việc xây quân đội, mời đầu tư nước ngoài, làm nhà ở công, lập quỹ tiết kiệm bắt buộc, giữ bộ máy sạch, chọn ngôn ngữ và tổ chức giáo dục. Mảng đối ngoại kể quan hệ với láng giềng, ASEAN và các nước lớn, kèm nhiều chân dung các nhà lãnh đạo ông đã gặp. Bản tiếng Việt thường gọi là "Từ thế giới thứ ba vươn lên thứ nhất"; một số lần in mang tên khác.
Dưới đây là phần tóm lược theo chủ đề, các luận điểm chạy suốt cuốn sách, những chỗ sách kể theo một phía, và một bộ câu hỏi để bạn tự kiểm tra mình đã đọc kỹ hay chưa.
Bối cảnh mở đầu: Singapore sau ngày 9/8/1965
Cuốn sách mở ra ở thời điểm khó khăn nhất. Singapore vừa rời Liên bang Malaysia, mất triển vọng về một thị trường chung rộng lớn mà chính phủ đã đặt cược khi sáp nhập năm 1963. Thất nghiệp cao, nhiều người sống trong khu ổ chuột, nước ngọt phụ thuộc vào nguồn từ bên kia eo biển. Quân đội riêng gần như chưa có, trong khi khu vực xung quanh còn nhiều bất ổn.
Ông kể đại ý rằng khi ấy câu hỏi không phải là làm sao để giàu, mà là làm sao để không sụp đổ. Cách đặt vấn đề này quan trọng để hiểu giọng điệu của cả cuốn sách: hầu hết chính sách được trình bày như câu trả lời cho một mối đe doạ cụ thể, không phải như ý tưởng thiết kế trên giấy.
Cú sốc thứ hai đến khi Anh thông báo cuối thập niên 1960 rằng sẽ rút quân khỏi phía đông kênh Suez. Các căn cứ Anh ở Singapore khi ấy tạo ra một phần đáng kể việc làm và thu nhập. Sách mô tả việc này vừa như mối lo an ninh vừa như mối lo kinh tế, và cách chính phủ chuyển đổi các khu căn cứ sang dùng cho dân sự, công nghiệp. Hai cú sốc liền nhau giải thích vì sao các chương đầu viết với cảm giác gấp gáp.
Phần đối nội: những nhóm chính sách được kể kỹ nhất
Mỗi nhóm dưới đây chiếm một hoặc vài chương. Phần chữ nghiêng là ý chính tác giả muốn người đọc rút ra, diễn đạt lại theo đại ý.
- Quốc phòng: xây lực lượng vũ trang gần như từ đầu, áp dụng nghĩa vụ quân sự từ năm 1967, nhờ cố vấn quân sự nước ngoài. Một nước nhỏ phải đủ sức khiến bất kỳ ai tính toán chi phí trước khi gây sức ép.
- Kinh tế: mời các tập đoàn đa quốc gia đến sản xuất, dùng Uỷ ban Phát triển Kinh tế làm đầu mối, phát triển khu công nghiệp Jurong và cảng. Ông nêu ý "nhảy cóc" khu vực: nối thẳng Singapore với các nền kinh tế phát triển. Không có tài nguyên thì phải biến mình thành nơi tin cậy để người khác đặt nhà máy và vốn.
- Nhà ở và tiết kiệm: nhà ở công do Uỷ ban Phát triển Nhà ở (HDB) xây, người dân dùng quỹ CPF để mua. Người có nhà sẽ gắn bó với đất nước và có lý do giữ ổn định.
- Bộ máy sạch: luật chống tham nhũng nghiêm, cơ quan điều tra độc lập, lương công chức cạnh tranh. Tham nhũng làm mất niềm tin của cả dân lẫn nhà đầu tư.
- Ngôn ngữ và giáo dục: tiếng Anh làm ngôn ngữ làm việc chung, học thêm tiếng mẹ đẻ. Ngôn ngữ chung vừa nối với kinh tế thế giới vừa tránh để một cộng đồng nào cảm thấy bị lép vế.
- Dân số và xã hội: các chính sách dân số qua từng thời kỳ, kể cả những chính sách sau này phải đảo chiều. Đây là một trong số ít chỗ sách thừa nhận rõ việc tính toán sai.
Lưu ý rằng sách trình bày các nhóm chính sách như những mảnh ghép ăn khớp với nhau. Người đọc phân tích nên hỏi thêm: mảnh nào thực sự cần mảnh kia, và mảnh nào thành công nhờ thời điểm thuận lợi hơn là nhờ thiết kế.
Một ví dụ về sự ăn khớp: quỹ CPF vừa là tiền tiết kiệm hưu trí của người lao động, vừa là nguồn để họ mua căn hộ HDB, vừa tạo nguồn vốn trong nước dài hạn. Nếu tách riêng từng chính sách, mỗi cái có thể gặp khó; đặt cạnh nhau, chúng đỡ cho nhau. Đây là điểm mà người đọc làm chính sách nên ghi lại, đồng thời nhớ rằng một hệ thống gắn chặt cũng khó sửa từng phần khi bối cảnh đổi.
Phần đối ngoại: một nước nhỏ nhìn láng giềng và các nước lớn
Gần một nửa cuốn sách dành cho quan hệ quốc tế. Ông viết về Malaysia và Indonesia như hai láng giềng mà Singapore phải sống chung lâu dài, về ASEAN như một khuôn khổ giúp các nước nhỏ có tiếng nói, và về Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Anh, Úc như những đối tác lớn mà Singapore phải giữ quan hệ cân bằng.
Điểm đặc biệt của phần này là những chân dung người. Ông kể các cuộc gặp với nhiều tổng thống, thủ tướng và nhận xét về tính cách, cách làm việc của họ. Những đoạn này đọc hấp dẫn nhưng cần được hiểu đúng: đó là ấn tượng của một người tại một thời điểm, chịu ảnh hưởng của lợi ích quốc gia mà ông đại diện.
Sách cũng có phần viết về các nước Đông Dương, trong đó có Việt Nam, phản ánh lập trường của Singapore qua từng giai đoạn: từ những khác biệt thời Chiến tranh lạnh, lập trường của Singapore và ASEAN về vấn đề Campuchia cuối thập niên 1970 và thập niên 1980, đến quan hệ hợp tác kinh tế mở rộng từ đầu thập niên 1990. Người đọc Việt Nam nên đọc phần này như một nguồn tư liệu về cách một nước láng giềng nhìn khu vực lúc ấy, đặt cạnh tư liệu chính thức của các bên khác.
Năm luận điểm chạy suốt cuốn sách
Sinh tồn đi trước thịnh vượng. Mọi lựa chọn đều được biện minh trước hết bằng câu hỏi Singapore có trụ được không. Đây là lăng kính để hiểu cả chính sách cứng rắn lẫn chính sách mềm dẻo.
Chính danh đến từ kết quả. Ông lập luận đại ý rằng người dân chấp nhận chính phủ khi đời sống họ tốt lên rõ rệt: có việc làm, có nhà, con cái được học. Kết quả cụ thể là thước đo được nhắc đi nhắc lại.
Người giỏi và sạch ở vị trí then chốt. Chất lượng người điều hành được coi là quyết định hơn thiết kế thể chế trên giấy. Từ đó dẫn tới chính sách tuyển chọn, học bổng, lương công vụ.
Đa sắc tộc là điều kiện tồn tại, không phải khẩu hiệu. Kinh nghiệm bạo loạn năm 1964 khiến ông coi việc giữ cân bằng giữa các cộng đồng là vấn đề an ninh. Nhiều chính sách nhà ở, ngôn ngữ, trường học được giải thích theo hướng này.
Nước nhỏ phải hữu ích với thế giới. Để các nước lớn có lợi ích trong sự tồn tại của Singapore, Singapore phải là nơi có giá trị với họ: cảng, trung tâm tài chính, nơi đặt trụ sở khu vực.
Điều cuốn sách nói ít hoặc kể theo một phía
Như mọi hồi ký chính khách, cuốn sách kể từ góc nhìn của chính phủ. Những người phản đối chính sách xuất hiện chủ yếu qua lời mô tả của tác giả, ít khi được trình bày bằng lý lẽ của chính họ. Các biện pháp gây tranh cãi, như giới hạn với báo chí hay các vụ giam giữ theo luật an ninh trong những thập niên đầu, được nêu kèm lý giải của ông về bối cảnh an ninh; các nhà nghiên cứu và người trong cuộc khác có nhiều đánh giá khác nhau về mức độ cần thiết của chúng.
Về kinh tế, sách nhấn mạnh vai trò của lựa chọn chính sách, ít nói đến các yếu tố thuận lợi khách quan: vị trí trên tuyến hàng hải, di sản cảng và hệ thống pháp lý thời thuộc địa, làn sóng các tập đoàn chuyển sản xuất sang châu Á từ cuối thập niên 1960. Một số nhà kinh tế học cũng lập luận rằng tăng trưởng của Singapore giai đoạn đầu dựa nhiều vào tích luỹ vốn và lao động hơn là tăng năng suất. Đây là tranh luận học thuật thật, có số liệu ở cả hai phía, mà sách gần như không bàn.
Những điểm này không biến cuốn sách thành nguồn kém tin cậy. Chúng chỉ nhắc rằng đọc hồi ký cần một nguồn thứ hai bên cạnh, và rằng câu hỏi "vì sao Singapore thành công" có nhiều câu trả lời bổ sung cho nhau chứ không chỉ một.
Năm câu hỏi để tự kiểm tra sau khi đọc
Đọc xong một cuốn dày như vậy, người ta dễ nhớ vài giai thoại mà quên lập luận. Hãy thử trả lời năm câu dưới đây mà không mở sách; câu nào chưa trả lời được thì quay lại đúng chương đó.
- Kể ba vấn đề cấp bách nhất của Singapore năm 1965 theo cách tác giả mô tả, và chính sách đầu tiên được dùng để đối phó với từng vấn đề.
- Giải thích ý "nhảy cóc khu vực": nó khác gì cách nhiều nước đang phát triển lúc ấy nhìn đầu tư nước ngoài, và rủi ro của lựa chọn này là gì.
- Chỉ ra một chính sách mà tác giả thừa nhận phải điều chỉnh hoặc đảo chiều. Lý do điều chỉnh là gì, và điều đó nói gì về cách chính phủ học từ sai lầm.
- Nêu hai yếu tố thuận lợi khách quan mà sách ít nhấn mạnh, và thử đánh giá chúng giải thích được bao nhiêu phần thành công so với lựa chọn chính sách.
- Chọn một chân dung lãnh đạo nước ngoài trong sách. Tìm một nguồn khác viết về người đó và so sánh: chỗ nào khớp, chỗ nào khác, vì sao có khác biệt.
Nếu trả lời được cả năm câu bằng lời của mình, bạn đã đọc cuốn sách như một người phân tích chứ không chỉ như người nghe kể chuyện. Đó cũng là cách đọc giúp bạn rút ra bài học dùng được cho tổ chức của mình mà không bê nguyên xi.
Câu hỏi thường gặp
From Third World to First có phải sách kinh tế không?
Không hẳn. Đó là hồi ký chính trị, trong đó kinh tế là một mảng lớn bên cạnh quốc phòng, xã hội và ngoại giao. Sách cho thấy cách người ra quyết định nhìn vấn đề kinh tế, nhưng không có mô hình hay số liệu hệ thống như một giáo trình kinh tế phát triển.
Phần nói về Việt Nam trong sách có dài không?
Phần về các nước Đông Dương chiếm một số chương trong mảng đối ngoại, xen với chân dung lãnh đạo và diễn biến quan hệ khu vực. Nội dung phản ánh lập trường của Singapore ở từng giai đoạn; khi tham khảo, nên đặt cạnh tư liệu chính thức và nghiên cứu lịch sử từ các phía khác.
Sách có số liệu đáng tin không?
Các con số lớn về tăng trưởng, nhà ở, việc làm nhìn chung phù hợp với thống kê công bố, nhưng được chọn để minh hoạ luận điểm. Khi dùng cho nghiên cứu, hãy lấy số từ cơ quan thống kê hoặc các bộ dữ liệu quốc tế, và chú ý năm gốc so sánh.
Có nên đọc sách này để học quản trị doanh nghiệp?
Có thể, với điều kiện đọc có chọn lọc. Cách tác giả đặt vấn đề, liệt kê lựa chọn, chọn người và theo dõi thực thi có ích cho nhà quản lý. Nhưng một quốc gia có công cụ cưỡng chế, thuế, luật mà doanh nghiệp không có, nên bài học phải được chuyển đổi chứ không áp nguyên.
Nhà kinh tế học nào phản biện câu chuyện tăng trưởng Singapore?
Nổi tiếng nhất là các nghiên cứu hạch toán tăng trưởng đầu thập niên 1990, trong đó Alwyn Young cho rằng tăng trưởng Đông Á, kể cả Singapore, chủ yếu do tích luỹ vốn và lao động; Paul Krugman phổ biến lập luận này năm 1994. Các nghiên cứu sau đó đưa ra kết quả khác nhau tuỳ phương pháp.