Khi Singapore độc lập năm 1965, phần lớn nước sinh hoạt của quốc gia này được dẫn từ bang Johor của Malaysia theo hai hiệp định ký năm 1961 và 1962. Với một đảo nhỏ không có sông lớn, không có nước ngầm đáng kể, nguồn nước là điểm yếu chiến lược mà Lý Quang Diệu nhiều lần nhắc tới, đại ý rằng mọi chính sách khác đều phải nhường chỗ cho sự sống còn về nước.
Câu trả lời của Singapore qua nhiều thập kỷ là đa dạng hoá thành bốn vòi nước quốc gia: nước nhập khẩu, nước mưa thu từ các lưu vực nội địa, nước thải tái chế qua công nghệ màng (gọi là NEWater) và nước biển khử mặn. Song song là các chương trình làm sạch sông, quản lý nhu cầu và định giá nước theo chi phí khan hiếm.
Bài này kể lại tiến trình đó theo trình tự lịch sử, giải thích cơ chế từng nguồn, và ghi nhận các chi phí và giới hạn mà chiến lược này phải đối mặt.
Điểm yếu chiến lược ngày độc lập
Hai hiệp định nước được ký khi Singapore còn là một phần của khu vực thuộc Anh, trước khi vào Liên bang Malaysia năm 1963. Hiệp định năm 1961 có thời hạn năm mươi năm và đã hết hạn năm 2011; hiệp định năm 1962 có thời hạn chín mươi chín năm, đến năm 2061. Theo các hiệp định, Singapore được lấy nước thô từ Johor với giá cố định, xử lý và bán lại một phần nước sạch cho Johor.
Khi Singapore tách ra năm 1965, các hiệp định được bảo đảm trong văn kiện về việc tách khỏi Liên bang. Dù vậy, việc phần lớn nước sinh hoạt đến từ một nước láng giềng tạo ra cảm giác dễ tổn thương sâu sắc trong thế hệ lãnh đạo lập quốc. Lý Quang Diệu viết trong hồi ký, đại ý, rằng nước là vấn đề an ninh quốc gia và chi phối cả quan hệ đối ngoại.
Trong các thập kỷ sau, vấn đề giá nước theo hiệp định đôi khi được hai bên nêu lại trong quan hệ song phương. Ở góc tư liệu, điều cần ghi nhận là cả hai bên đều tôn trọng các hiệp định đã ký, và chính sự bất định về dài hạn đã thúc đẩy Singapore đầu tư vào các nguồn nước tự chủ.
Bốn vòi nước quốc gia: so sánh nhanh
Chiến lược bốn vòi nước được hình thành dần qua các thập kỷ. Bảng so sánh theo nguyên lý, không nêu tỉ trọng cụ thể vì tỉ trọng thay đổi theo năm:
| Nguồn | Cách tạo ra | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Nước nhập khẩu | Lấy nước thô từ Johor theo hiệp định | Chi phí thấp, đã có hạ tầng | Phụ thuộc bên ngoài, hiệp định có thời hạn |
| Nước lưu vực nội địa | Thu nước mưa vào hồ chứa qua kênh, mương, sông | Tận dụng lượng mưa lớn, chi phí vừa phải | Phụ thuộc thời tiết, cần đất và kiểm soát ô nhiễm |
| Nước tái chế NEWater | Lọc nước thải đã xử lý qua màng và tia cực tím | Nguồn ổn định, không phụ thuộc mưa | Tốn năng lượng, cần sự chấp nhận của người dân |
| Nước biển khử mặn | Lọc nước biển bằng thẩm thấu ngược | Gần như không giới hạn nguồn | Tốn năng lượng nhất, chi phí cao |
Ý tưởng then chốt là không nguồn nào hoàn hảo, nhưng bốn nguồn có rủi ro khác nhau nên khó cùng lúc gặp sự cố. Đây là áp dụng trực tiếp của nguyên lý đa dạng hoá danh mục vào hạ tầng thiết yếu.
Làm sạch sông Singapore 1977–1987
Đến thập niên 1970, sông Singapore và sông Kallang là những dòng nước bẩn nặng: nước thải sinh hoạt, chất thải chăn nuôi, rác từ chợ, dầu từ xưởng sửa thuyền đổ thẳng xuống. Năm 1977, Lý Quang Diệu đặt mục tiêu làm sạch hai con sông trong vòng mười năm, với hình ảnh được nhắc lại nhiều là để người dân có thể câu cá trên sông.
Chương trình kéo dài đúng khoảng mười năm và gồm nhiều việc cùng lúc: di dời các trại chăn nuôi heo và vịt khỏi lưu vực, đưa người bán hàng rong ven sông vào trung tâm ẩm thực có hệ thống thoát nước, di dời xưởng đóng sửa thuyền gỗ và bến sà lan khỏi cửa sông, đấu nối nước thải các khu nhà vào hệ thống cống, nạo vét đáy sông. Nhiều hoạt động ven sông truyền thống chấm dứt trong quá trình này.
Về nước, kết quả quan trọng nhất là các lưu vực trong khu đô thị trở nên đủ sạch để có thể thu nước về sau. Về đô thị, hai bờ sông được tái phát triển thành khu dịch vụ, nhà hàng, lối đi bộ. Cũng như các cuộc tái định cư khác, chương trình này có phần mất mát về sinh kế và cảnh quan cũ mà các nhà sử học ghi nhận song song với thành tựu.
Nước tái chế NEWater: kỹ thuật và tâm lý
Nguyên lý kỹ thuật. Nước thải sau khi đã xử lý ở nhà máy xử lý thông thường được lọc tiếp qua màng vi lọc, rồi qua thẩm thấu ngược để loại muối và phần lớn tạp chất hoà tan, cuối cùng chiếu tia cực tím để diệt vi sinh. Nước thu được có độ tinh khiết rất cao.
Mốc thời gian. Sau giai đoạn thử nghiệm và đánh giá từ cuối thập niên 1990, nước tái chế mang tên NEWater được đưa vào sử dụng chính thức năm 2003.
Ai dùng chủ yếu. Phần lớn NEWater cấp cho công nghiệp, như nhà máy sản xuất linh kiện điện tử cần nước siêu sạch, và cho hệ thống làm mát. Một phần nhỏ được xả vào hồ chứa để hoà với nước mưa trước khi xử lý thành nước sinh hoạt.
Rào cản tâm lý. Thách thức lớn nhất với nước tái chế ở nhiều nơi không phải kỹ thuật mà là cảm giác ghê ngại của người dùng. Singapore xử lý bằng truyền thông công khai, trung tâm tham quan, và việc các lãnh đạo uống nước tái chế trước công chúng.
Chi phí. Quy trình màng tiêu tốn năng lượng đáng kể, dù ít hơn khử mặn nước biển. Giá thành phụ thuộc giá điện và công nghệ màng, vốn đã giảm theo thời gian.
Khử mặn và đập ngăn Marina
Nhà máy khử mặn nước biển đầu tiên của Singapore, dùng công nghệ thẩm thấu ngược, đi vào hoạt động năm 2005 ở khu vực Tuas phía tây. Về sau thêm nhiều nhà máy khác. Khử mặn là nguồn gần như không giới hạn về lượng nhưng tiêu tốn năng lượng nhiều nhất trong bốn nguồn, nên giá thành cao và chịu ảnh hưởng của giá năng lượng.
Trong khi đó, nguồn nước mưa nội địa được mở rộng bằng cách biến phần lớn diện tích đảo thành lưu vực thu nước. Một công trình tiêu biểu là đập ngăn Marina khánh thành năm 2008, chặn cửa sông ra biển ở khu trung tâm để tạo một hồ chứa nước ngọt giữa thành phố. Công trình có ba chức năng cùng lúc: thêm nguồn nước, kiểm soát ngập cho khu thấp trũng khi triều cường gặp mưa lớn, và tạo mặt nước ổn định cho hoạt động giải trí.
Ý tưởng làm hồ chứa ở cửa sông Marina được nhắc đến từ nhiều năm trước, khi Lý Quang Diệu nêu khả năng ngăn cửa sông sau khi các dòng sông được làm sạch. Đây là ví dụ cho thấy một chương trình làm sạch môi trường của thập niên 1970–1980 trở thành điều kiện cho dự án nước của hai mươi năm sau.
Quản lý nhu cầu: giá nước và tiết kiệm
Tăng nguồn cung chỉ là một nửa chiến lược. Nửa còn lại là quản lý nhu cầu. Singapore định giá nước sinh hoạt theo hướng phản ánh chi phí sản xuất và sự khan hiếm, gồm tiền nước, phí bảo tồn nước và phí thoát nước, thay vì trợ giá đại trà. Hộ dùng nhiều trả mức cao hơn; hộ khó khăn được hỗ trợ qua trợ cấp có mục tiêu chứ không qua giá nước thấp cho mọi người.
Các chương trình kèm theo gồm dán nhãn hiệu quả nước cho thiết bị vệ sinh, quy định lưu lượng tối đa cho vòi và bồn cầu, chiến dịch thay đổi thói quen trong hộ gia đình, và kiểm soát rò rỉ trên mạng ống. Tỉ lệ thất thoát nước của Singapore thường được ghi nhận ở mức rất thấp so với chuẩn quốc tế.
Lập luận của chính sách này khá nhất quán với các lĩnh vực khác thời Lý Quang Diệu: tài nguyên khan hiếm phải có giá phản ánh khan hiếm; hỗ trợ người nghèo bằng chuyển giao trực tiếp thay vì làm méo giá. Có ý kiến cho rằng điều này đặt gánh nặng lên hộ thu nhập thấp, và chính sách hỗ trợ đi kèm là nơi thể hiện sự cân bằng.
Đánh giá và giới hạn
Chiến lược nước của Singapore thường được các tổ chức quốc tế và giới nghiên cứu quản lý nước dẫn như ví dụ về tư duy hệ thống: khép kín vòng tuần hoàn nước đô thị, kết hợp kỹ thuật với quản trị và truyền thông. Việc chuyển từ phụ thuộc chủ yếu vào nước nhập sang có nhiều nguồn tự chủ trong vài thập kỷ được coi là thành tựu kỹ thuật và chính sách đáng kể.
Giới hạn chủ yếu nằm ở năng lượng. NEWater và khử mặn đều tiêu tốn điện, mà phần lớn điện của Singapore được sản xuất từ khí đốt nhập khẩu. Như vậy sự tự chủ về nước một phần dịch chuyển thành sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. Biến đổi khí hậu với lượng mưa thất thường và mực nước biển dâng cũng đặt ra thách thức mới cho cả lưu vực và hạ tầng ven biển.
Ở góc tư liệu, trường hợp nước cho thấy rõ cách thế hệ lãnh đạo lập quốc biến một điểm yếu địa lý thành chương trình đầu tư dài hạn qua nhiều chính phủ. Phần lớn công nghệ cụ thể như màng lọc hiện đại chỉ chín muồi sau thời ông làm Thủ tướng, nhưng mục tiêu tự chủ và tư duy coi nước là an ninh được đặt ra từ những năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
NEWater có an toàn để uống không?
Các cơ quan quản lý và nhiều đánh giá độc lập kết luận NEWater đạt và vượt các tiêu chuẩn nước uống quốc tế. Tuy vậy phần lớn NEWater vẫn dùng cho công nghiệp; phần dùng cho sinh hoạt được hoà vào hồ chứa rồi xử lý tiếp như nước thô thông thường.
Khi hiệp định năm 2061 hết hạn thì sao?
Đây là câu hỏi tương lai phụ thuộc vào đàm phán giữa hai nước và năng lực các nguồn nội địa khi đó. Mục tiêu công khai của Singapore là tăng tỉ trọng nguồn tự chủ đủ để giảm phụ thuộc. Ở góc tư liệu, không nên suy đoán kết quả đàm phán giữa hai quốc gia.
Vì sao Singapore không dùng nước ngầm?
Địa chất và diện tích nhỏ khiến trữ lượng nước ngầm khai thác được rất hạn chế, và khai thác quá mức có thể gây lún đất hoặc xâm nhập mặn. Vì vậy nước ngầm không phải nguồn chiến lược như ở nhiều nước có tầng chứa nước lớn.
Đô thị ven biển có thể học gì từ chiến lược này?
Ba ý thường được rút ra là đa dạng hoá nguồn để giảm rủi ro, coi nước thải là tài nguyên chứ không chỉ là chất thải, và định giá nước để phản ánh chi phí thật kèm hỗ trợ có mục tiêu. Công nghệ cụ thể cần tính theo chi phí năng lượng và điều kiện tài chính từng nơi.
Làm sạch sông Singapore có liên quan gì tới nguồn nước?
Có liên quan trực tiếp. Khi các con sông trong đô thị sạch, nước mưa chảy qua chúng có thể được thu về hồ chứa thay vì phải xả bỏ. Đập ngăn Marina tạo hồ nước ngọt giữa trung tâm chỉ khả thi sau khi các lưu vực thượng nguồn đã được làm sạch.