Ngày Quốc khánh Singapore là ngày 9/8. Đây là ngày năm 1965 Singapore tách khỏi Liên bang Malaysia và trở thành một quốc gia độc lập, có chủ quyền. Ngày này là ngày nghỉ lễ toàn quốc, với lễ diễu hành Quốc khánh được tổ chức hằng năm từ năm 1966.
Điểm khác thường là Singapore không giành độc lập qua một cuộc chiến hay một lễ trao trả trang trọng, mà trở thành nước độc lập sau khi bị tách khỏi một liên bang mà chính các lãnh đạo Singapore từng vận động gia nhập. Hình ảnh Lý Quang Diệu xúc động trong cuộc họp báo ngày 9/8/1965 là một trong những hình ảnh được nhắc lại nhiều nhất trong lịch sử nước này.
Bài này kể nguồn gốc ngày lễ, sự hình thành lễ diễu hành, các biểu tượng như quốc ca, quốc kỳ, lời thề, và vai trò của ngày Quốc khánh trong việc xây dựng bản sắc chung cho một xã hội đa sắc tộc.
Vì sao là ngày 9/8
Singapore gia nhập Liên bang Malaysia ngày 16/9/1963, cùng với Sabah và Sarawak. Hai năm sau đó là chuỗi bất đồng về kinh tế, quyền lực chính trị và cách nhìn về quan hệ giữa các sắc tộc, cùng các vụ bạo loạn sắc tộc năm 1964. Đầu tháng 8/1965, lãnh đạo hai bên đi đến thoả thuận để Singapore rời liên bang.
Ngày 9/8/1965, việc tách ra được công bố. Trong cuộc họp báo cùng ngày, Lý Quang Diệu nói về thời khắc đau đớn với ông, vì ông đã tin vào sự hợp nhất của hai vùng đất; ông có lúc phải dừng lại vì xúc động. Đoạn phim này về sau được chiếu lại nhiều lần trong các dịp Quốc khánh.
Như vậy, ngày Quốc khánh của Singapore gắn với một sự kiện vừa là khởi đầu vừa là mất mát. Cách hiểu này thấm vào cách kể chuyện quốc gia: độc lập không phải đích đến được mong đợi mà là hoàn cảnh bắt buộc, từ đó dẫn tới nỗi lo sinh tồn và quyết tâm tự lực, hai chủ đề lặp lại trong diễn văn của thế hệ lập quốc.
Lễ diễu hành Quốc khánh qua các thời kỳ
Lễ diễu hành Quốc khánh (National Day Parade) là sự kiện trung tâm của ngày 9/8. Những nét chính trong lịch sử của nó:
- Năm 1966: lễ diễu hành đầu tiên tổ chức trên bãi Padang, với các đơn vị quân đội, cảnh sát, học sinh và tổ chức xã hội đi qua khán đài.
- Các năm sau: lễ được tổ chức luân phiên giữa bãi Padang và sân vận động quốc gia cũ; có năm tổ chức diễu hành ở nhiều khu dân cư để mang lễ đến gần người dân hơn.
- Từ cuối thập niên 2000: sân khấu nổi trên vịnh Marina trở thành một địa điểm tổ chức thường xuyên, với nền là khu trung tâm mới trên đất lấn biển.
- Các năm gần đây: lễ có thêm phần trình diễn nghệ thuật quy mô lớn, máy bay biểu diễn, pháo hoa, và các bài hát cộng đồng được sáng tác riêng cho từng năm.
Lễ diễu hành ban đầu mang nặng tính quân sự và kỷ luật, phản ánh mối lo về quốc phòng sau khi quân Anh tuyên bố rút. Theo thời gian, phần trình diễn văn hoá và cộng đồng lớn dần, cho thấy trọng tâm chuyển từ an ninh sang bản sắc và gắn kết.
Các biểu tượng quốc gia và nguồn gốc
Quốc kỳ và quốc huy. Được chính thức sử dụng từ cuối năm 1959, thời Singapore tự trị, và giữ nguyên khi độc lập. Quốc kỳ gồm hai nửa đỏ và trắng, có trăng lưỡi liềm và năm ngôi sao; theo cách giải thích chính thức, các yếu tố này tượng trưng cho tình anh em, sự bình đẳng, cùng các lý tưởng dân chủ, hoà bình, tiến bộ, công lý và bình đẳng.
Quốc ca Majulah Singapura. Do nhạc sĩ Zubir Said sáng tác cuối thập niên 1950, lời bằng tiếng Mã Lai, có nghĩa là "Tiến lên Singapore". Bài hát được dùng từ thời tự trị và trở thành quốc ca khi độc lập. Việc giữ lời tiếng Mã Lai phản ánh vị trí của tiếng Mã Lai là ngôn ngữ quốc gia, dù tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc chung.
Lời thề quốc gia. Được soạn năm 1966, gắn với Bộ trưởng Ngoại giao Rajaratnam, nói về một dân tộc thống nhất không phân biệt chủng tộc, ngôn ngữ hay tín ngưỡng, xây dựng xã hội dân chủ dựa trên công lý và bình đẳng. Học sinh đọc lời thề này hằng ngày ở trường.
Quốc hoa. Giống lan Vanda Miss Joaquim được chọn năm 1981, gắn với lịch sử nghiên cứu hoa lan ở Singapore.
Bài phát biểu dịp Quốc khánh và vai trò định hướng
Ngoài lễ diễu hành, mỗi năm vào dịp Quốc khánh, Thủ tướng có một bài phát biểu dài trước công chúng, thường được gọi là National Day Rally. Thời Lý Quang Diệu, đây là dịp ông trình bày trực tiếp các vấn đề lớn của đất nước và các chính sách sắp tới, nhiều khi bằng ba ngôn ngữ, với biểu đồ và số liệu.
Một số chủ đề gây tranh luận lớn trong lịch sử Singapore đã được khởi phát từ các bài phát biểu dịp này, chẳng hạn bài phát biểu năm 1983 về hôn nhân và trình độ học vấn của các bà mẹ. Vì vậy các nhà nghiên cứu chính sách công thường dùng chuỗi bài phát biểu dịp Quốc khánh như một nguồn tư liệu để theo dõi các ưu tiên của chính phủ qua từng năm.
Truyền thống này tiếp tục dưới các Thủ tướng sau. Với người nghiên cứu lịch sử, bản ghi các bài phát biểu thời ông Lý, được lưu trữ công khai, là nguồn đọc trực tiếp giọng điệu và lập luận của ông, thay vì qua lời kể lại của người khác.
Quốc khánh và việc xây dựng bản sắc
Một quốc gia ra đời bất ngờ, dân cư gồm nhiều cộng đồng nhập cư với ngôn ngữ, phong tục khác nhau, cần những nghi lễ chung để tạo cảm giác thuộc về. Các nhà nghiên cứu về chủ nghĩa dân tộc gọi đây là việc kiến tạo "cộng đồng tưởng tượng": người dân không quen biết nhau nhưng cùng chia sẻ biểu tượng, ngày lễ và câu chuyện chung.
Ở Singapore, lễ Quốc khánh được thiết kế để mọi cộng đồng đều có mặt: các đơn vị diễu hành đa sắc tộc, chương trình văn nghệ kết hợp nhiều truyền thống, bài hát bằng nhiều ngôn ngữ. Song song là các ngày khác trong năm như Ngày Hoà hợp Sắc tộc 21/7, kỷ niệm các vụ bạo loạn năm 1964, và Ngày Phòng thủ Toàn diện 15/2.
Có những ý kiến khác nhau về cách làm này. Một số nhà nghiên cứu nhận xét rằng các nghi lễ được tổ chức từ trên xuống, chi phí lớn, và đôi khi nặng tính trình diễn. Những người khác cho rằng chính sự lặp lại hằng năm qua nhiều thế hệ đã giúp hình thành cảm giác quốc gia ở một xã hội từng rất phân mảnh. Hai nhận xét này không loại trừ nhau.
Ba ngày lễ gắn với lịch sử lập quốc
Ngoài 9/8, có hai ngày khác thường được nhắc khi bàn về bản sắc và an ninh của Singapore:
| Ngày | Sự kiện gốc | Ý nghĩa được nhấn mạnh |
|---|---|---|
| 15/2 | Singapore thất thủ năm 1942 | Phòng thủ toàn diện, không trông cậy hoàn toàn vào người khác |
| 21/7 | Bạo loạn sắc tộc năm 1964 | Hoà hợp sắc tộc, tôn trọng khác biệt |
| 9/8 | Tách khỏi Malaysia năm 1965 | Độc lập, tự lực, gắn kết quốc gia |
Đặt ba ngày cạnh nhau, bạn thấy cách câu chuyện quốc gia được dựng từ ba trải nghiệm: chiến tranh, xung đột sắc tộc và độc lập bất ngờ. Đây là khung để hiểu nhiều chính sách thời Lý Quang Diệu: nghĩa vụ quốc gia và phòng thủ toàn dân gắn với ký ức năm 1942, chính sách nhà ở hoà trộn sắc tộc và giáo dục song ngữ gắn với ký ức năm 1964, còn chiến lược kinh tế hướng ra thế giới gắn với hoàn cảnh độc lập năm 1965. Khi đọc một diễn văn hay một chính sách thời kỳ này, thử hỏi nó đang nói với ký ức nào trong ba ký ức ấy.
Quốc khánh trong đời sống thường ngày
Ngoài lễ diễu hành chính, ngày Quốc khánh hiện diện trong đời sống thường ngày theo nhiều cách. Trong khoảng tháng 7 và tháng 8, nhiều gia đình treo quốc kỳ ở cửa sổ căn hộ, các khu nhà công được trang trí, trường học tổ chức hoạt động riêng. Các tổ chức cộng đồng ở từng khu dân cư có chương trình cho người cao tuổi và trẻ em, để những ai không đến được lễ chính vẫn tham gia.
Mỗi năm thường có một bài hát chủ đề mới, bên cạnh những bài hát cộng đồng quen thuộc được hát lại qua nhiều thế hệ, như bài Count on Me, Singapore ra đời giữa thập niên 1980. Các bài hát này được dạy ở trường và trở thành ký ức chung của nhiều lứa học sinh.
Các nhà xã hội học nhận xét rằng những nghi thức nhỏ, lặp lại hằng năm này có sức tác động không kém lễ diễu hành lớn: chúng biến một sự kiện chính trị năm 1965 thành một phần của nhịp sống gia đình và khu phố. Đây cũng là lý do chủ đề Quốc khánh xuất hiện nhiều trong văn học, điện ảnh và ký ức tuổi thơ của người Singapore.
Những hiểu lầm phổ biến về ngày 9/8
Hiểu lầm: 9/8 là ngày Singapore độc lập khỏi Anh. Thực tế, Singapore đã tự trị nội bộ từ năm 1959 và rời quyền cai trị Anh khi gia nhập Malaysia năm 1963. Ngày 9/8/1965 là ngày tách khỏi Malaysia.
Hiểu lầm: thế hệ lập quốc luôn muốn độc lập riêng. Lãnh đạo Singapore khi đó đã vận động sáp nhập và coi tách ra là thất bại của một dự án họ tin tưởng. Độc lập là hoàn cảnh phải chấp nhận rồi xoay xở.
Hiểu lầm: lễ diễu hành chỉ là phô diễn quân sự. Thành phần quân sự vẫn có mặt, nhưng phần lớn chương trình hiện nay là trình diễn văn hoá, cộng đồng và nghệ thuật, với sự tham gia của học sinh và các tổ chức dân sự.
Hiểu lầm: ngày Quốc khánh chỉ có nghi lễ. Bài phát biểu dịp Quốc khánh của Thủ tướng thường công bố hoặc giải thích các chính sách lớn, nên đây cũng là một sự kiện chính sách được giới nghiên cứu theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Singapore có hai ngày độc lập không?
Không. Singapore được tự trị nội bộ từ năm 1959, tuyên bố độc lập khỏi Anh năm 1963 khi gia nhập Malaysia, nhưng ngày Quốc khánh chính thức là 9/8 kỷ niệm năm 1965, khi Singapore trở thành quốc gia có chủ quyền đầy đủ.
Khách du lịch có xem được lễ diễu hành Quốc khánh không?
Vé vào khu khán đài chính thường được phân phát qua hình thức đăng ký cho người dân. Khách du lịch có thể xem pháo hoa và phần trình diễn trên không từ các khu vực công cộng quanh vịnh Marina, nhưng nên đến sớm vì rất đông.
Ai là tác giả quốc ca Singapore?
Quốc ca Majulah Singapura do nhạc sĩ Zubir Said sáng tác cuối thập niên 1950. Bài hát được dùng chính thức từ năm 1959 và trở thành quốc ca khi Singapore độc lập năm 1965.
Vì sao quốc ca Singapore bằng tiếng Mã Lai?
Tiếng Mã Lai được hiến pháp xác định là ngôn ngữ quốc gia, phản ánh vị trí của Singapore trong vùng Mã Lai và tôn trọng cộng đồng người Mã Lai bản địa. Tiếng Anh là ngôn ngữ hành chính chung, cùng với tiếng Hoa phổ thông và tiếng Tamil là ngôn ngữ chính thức.
Lễ Quốc khánh thời Lý Quang Diệu khác bây giờ ở điểm nào?
Thời đầu, lễ mang nặng tính quân sự và kỷ luật, phản ánh mối lo về quốc phòng. Về sau phần văn hoá, nghệ thuật và công nghệ trình diễn lớn dần. Bài phát biểu dịp Quốc khánh thời ông thường dài, nhiều số liệu và thẳng thắn về các vấn đề khó.
Có thể tìm lại đoạn phim họp báo ngày 9/8/1965 ở đâu?
Đoạn phim được lưu trữ trong kho tư liệu nghe nhìn của Lưu trữ Quốc gia Singapore và thường được chiếu trong các trưng bày về lịch sử lập quốc tại bảo tàng. Nhiều phim tài liệu về Singapore cũng sử dụng đoạn phim này.