Về Singapore năm 1950 với bằng luật hạng nhất của Cambridge, Lý Quang Diệu vào làm ở văn phòng luật của John Laycock, một luật sư người Anh có hoạt động chính trị. Ông nhanh chóng nổi tiếng nhờ làm cố vấn pháp lý cho các công đoàn, đặc biệt là vụ đình công của nhân viên bưu điện năm 1952, khi ông giúp phía công nhân đạt được điều kiện tốt hơn trong thương lượng với chính quyền thuộc địa.
Từ đó, ông trở thành cố vấn cho hàng chục công đoàn, quen biết rộng với các lãnh đạo lao động và sinh viên, và có vai trò trong vụ án tờ Fajar của sinh viên năm 1954. Mạng lưới này là nền tảng để ông cùng các cộng sự lập Đảng Nhân dân Hành động cuối năm 1954.
Bài này kể lại giai đoạn nghề luật của ông, giải thích vì sao công đoàn có sức nặng lớn trong chính trị Singapore thập niên 1950, và chỉ ra những kỹ năng nghề luật còn thấy rõ trong phong cách chính trị về sau.
Về nước và văn phòng Laycock & Ong
Singapore năm 1950 là một thuộc địa đang phục hồi sau chiến tranh, giá cả tăng, nhà ở thiếu, thất nghiệp và thiếu việc ổn định phổ biến. Chính quyền Anh đang từng bước mở rộng sự tham gia của người dân địa phương qua các hội đồng có thành viên dân cử, nhưng quyền lực thực tế vẫn nằm trong tay Thống đốc.
Ông vào làm ở văn phòng Laycock & Ong. John Laycock là luật sư người Anh lâu năm ở Singapore, đồng thời là nhân vật chủ chốt của Đảng Tiến bộ, một đảng ôn hoà chủ yếu của giới trung lưu nói tiếng Anh. Thời gian đầu, ông giúp đảng này trong một số hoạt động bầu cử, nhưng sớm nhận ra rằng nền tảng cử tri của họ quá hẹp so với số đông người lao động.
Nghề luật thời đó cho ông thu nhập ổn định và vị thế xã hội, đồng thời đưa ông tiếp xúc với đủ loại người: thương nhân, công chức, công nhân, sinh viên. Theo hồi ký, những vụ việc lao động mới là thứ thu hút ông nhất, vì ở đó pháp luật gặp trực tiếp những vấn đề sinh kế của số đông.
Vụ đình công bưu điện năm 1952
Năm 1952, nhân viên bưu điện và viễn thông mặc đồng phục, như người đưa thư, đình công đòi tăng lương và cải thiện điều kiện làm việc. Công đoàn của họ mời Lý Quang Diệu làm cố vấn pháp lý và đại diện thương lượng. Ông chuẩn bị lập luận, làm việc với báo chí để giải thích yêu sách của công nhân với công chúng, và tham gia đàm phán với chính quyền thuộc địa.
Cuộc đình công kết thúc với việc phía công nhân đạt được phần lớn yêu cầu. Báo chí đưa tin rộng rãi, và tên ông bắt đầu được biết đến ngoài giới luật sư. Các sử gia thường coi đây là vụ việc đưa ông lên sân khấu công cộng: lần đầu ông xuất hiện như người đại diện cho số đông người lao động trước chính quyền.
Điều đáng chú ý là cách ông làm việc trong vụ này, theo các tư liệu: chuẩn bị số liệu về lương và chi phí sinh hoạt, chọn yêu sách có thể đạt được thay vì yêu sách tối đa, và dùng dư luận làm đòn bẩy. Đây là những yếu tố về sau còn lặp lại nhiều lần trong cách ông thương lượng, từ quan hệ lao động đến ngoại giao.
Vì sao công đoàn có sức nặng lớn ở Singapore thập niên 1950
Để hiểu vì sao làm luật sư công đoàn lại là con đường vào chính trường, cần nhìn cấu trúc xã hội lúc đó. Phần lớn dân số là người lao động: công nhân bến cảng, công nhân xe buýt, nhân viên các hãng buôn, người bán hàng rong. Họ không có tiếng nói trong bộ máy thuộc địa, và công đoàn là tổ chức gần như duy nhất đại diện cho họ.
Phong trào công đoàn khi đó gắn chặt với phong trào chống thực dân và với giới học sinh, sinh viên các trường tiếng Hoa. Các lực lượng cánh tả có ảnh hưởng lớn trong nhiều công đoàn. Chính quyền Anh, trong bối cảnh tình trạng khẩn cấp ở Malaya và chiến tranh lạnh, coi một phần phong trào này là mối đe doạ an ninh.
Trong môi trường đó, một luật sư được đào tạo ở Anh, hiểu luật thuộc địa, nói được ngôn ngữ của chính quyền lại đứng về phía công nhân là nhân vật có giá trị với cả hai phía. Với công đoàn, ông là người bảo vệ pháp lý hiệu quả. Với ông, công đoàn là cánh cửa tới số đông cử tri mà giới trung lưu nói tiếng Anh không với tới được. Sự kết hợp này, với nhiều lợi ích và căng thẳng tiềm ẩn, sẽ định hình chính trị Singapore cả thập niên sau.
Vụ án tờ Fajar năm 1954
Năm 1954, một nhóm sinh viên trong câu lạc bộ xã hội chủ nghĩa của Đại học Malaya bị truy tố vì một bài báo đăng trên tờ Fajar, tạp chí của câu lạc bộ, bị chính quyền cho là mang tính kích động chống chính quyền thuộc địa. Vụ án thu hút sự chú ý vì liên quan đến quyền tự do ngôn luận của sinh viên dưới chế độ thuộc địa.
Lý Quang Diệu tham gia đội bào chữa, cùng một luật sư Hoàng gia nổi tiếng từ Anh được mời sang. Các sinh viên được tuyên trắng án. Vụ việc giúp ông có thêm uy tín trong giới sinh viên và trí thức trẻ, đồng thời mở rộng quan hệ với những người sau này tham gia lập đảng hoặc trở thành nhân vật chính trị.
Khi viết về vụ này, nên tránh phóng đại vai trò cá nhân. Nhiều tư liệu cho thấy luật sư từ Anh giữ vai trò dẫn dắt tại phiên toà, còn ông là luật sư địa phương trong đội bào chữa. Điều quan trọng về lịch sử là vụ án cho thấy mạng lưới quan hệ giữa giới luật sư, sinh viên và công đoàn đang hình thành, chứ không phải chiến thắng của một người.
Văn phòng Lee & Lee và nghề luật song song với chính trị
Năm 1955, ông cùng vợ là bà Kha Ngọc Chi và người em trai lập văn phòng luật Lee & Lee. Khi ông dồn sức cho chính trị, đặc biệt sau khi trở thành Thủ tướng năm 1959, bà Kha Ngọc Chi là người chính điều hành văn phòng, tập trung vào các mảng như bất động sản và uỷ thác.
Việc có một văn phòng luật gia đình giúp ông duy trì nguồn thu nhập độc lập trong những năm đầu hoạt động chính trị, khi PAP còn là đảng đối lập và ông chưa có lương bộ trưởng. Đây là điểm thực tế thường bị bỏ qua: nhiều chính trị gia thời đó không thể theo đuổi chính trị lâu dài nếu không có nghề nghiệp làm nền.
Văn phòng Lee & Lee tiếp tục hoạt động như một hãng luật tư nhân về sau. Khi đọc tư liệu, bạn nên phân biệt rõ hoạt động nghề nghiệp của văn phòng với vai trò công của ông; các tài liệu chính thức về giai đoạn ông làm Thủ tướng không cho thấy ông trực tiếp hành nghề luật trong thời gian giữ chức.
Những người ông gặp qua nghề luật và phong trào lao động
Lãnh đạo công đoàn. Làm cố vấn cho nhiều công đoàn, ông quen biết những người về sau có vai trò lớn ở cả hai phía của chính trường. Có người trở thành cộng sự lâu năm trong phong trào lao động theo đường lối hợp tác; có người trở thành đối thủ chính trị sau khi nhánh cánh tả tách khỏi PAP năm 1961. Ví dụ được nhắc nhiều là Devan Nair, một giáo viên hoạt động công đoàn, về sau giữ những vị trí quan trọng trong phong trào lao động và nhà nước.
Nhà báo. Nghề luật đưa ông tiếp xúc thường xuyên với báo chí, vì các vụ việc lao động cần dư luận ủng hộ. Trong giới này có S. Rajaratnam, một nhà báo gốc Sri Lanka sống ở Singapore, về sau là đồng sáng lập PAP và Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên của Singapore độc lập.
Công chức và trí thức. Ngô Khánh Thụy, người ông quen từ thời ở Anh, khi đó làm trong bộ máy công vụ thuộc địa. Ông Ngô không thể công khai hoạt động chính trị khi còn là công chức, nhưng vẫn tham gia góp ý về chính sách. Mạng lưới này là nguồn nhân sự cho nội các năm 1959.
Sinh viên và học sinh. Qua vụ Fajar và các hoạt động bào chữa, ông có quan hệ với giới sinh viên đại học nói tiếng Anh và cả phong trào học sinh trường tiếng Hoa. Hai nhóm này có lợi ích và tư tưởng khác nhau, và việc giữ được cả hai trong một liên minh là một trong những thử thách lớn nhất của PAP những năm đầu.
Ý nghĩa với người đọc hôm nay. Bài học có thể rút ra ở mức chung là nghề nghiệp chuyên môn có thể trở thành nền tảng của mạng lưới xã hội rộng. Nhưng câu chuyện này cũng cho thấy mạng lưới hình thành vì mục tiêu chung trước mắt có thể tan vỡ khi mục tiêu dài hạn khác nhau.
Kỹ năng nghề luật trong phong cách chính trị về sau
Chuẩn bị hồ sơ kỹ lưỡng. Những người làm việc cùng ông thường mô tả thói quen đọc kỹ tài liệu, đòi số liệu cụ thể và đặt câu hỏi chi tiết trước khi quyết định. Đây là phong cách của người quen chuẩn bị cho phiên toà.
Lập luận đối kháng. Trong nghị trường và trên báo chí, ông tranh luận theo lối đối đáp trực diện, bám vào điểm yếu trong lập luận của đối phương. Người ủng hộ thấy đó là sự rõ ràng; người phê bình thấy đó là sự gay gắt, đôi khi lấn át.
Thương lượng có giới hạn. Từ vụ đình công 1952, ông có thói quen xác định trước điều gì có thể nhượng và điều gì không. Nhiều nhà nghiên cứu ngoại giao thấy lại kiểu tư duy này trong cách Singapore đàm phán với các nước lớn.
Dùng toà án trong chính trị. Mặt bị phê bình nhiều là việc ông và các đồng sự về sau khởi kiện phỉ báng một số người chỉ trích và chính trị gia đối lập. Phía ông lập luận đó là bảo vệ danh dự và sự thật; phía phê bình cho rằng các vụ kiện làm co hẹp không gian tranh luận. Có nhiều đánh giá khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Lý Quang Diệu làm nghề gì trước khi làm chính trị?
Ông là luật sư. Sau khi tốt nghiệp luật ở Cambridge và được nhận vào nghề tại Middle Temple, ông về Singapore năm 1950, làm ở văn phòng Laycock & Ong, rồi năm 1955 cùng vợ và em trai lập văn phòng Lee & Lee.
Vụ đình công bưu điện năm 1952 là gì?
Đó là cuộc đình công của nhân viên bưu điện và viễn thông mặc đồng phục ở Singapore đòi tăng lương và cải thiện điều kiện làm việc. Lý Quang Diệu làm cố vấn pháp lý và đại diện thương lượng cho công đoàn, và phía công nhân đạt được phần lớn yêu cầu.
Vì sao làm luật sư công đoàn giúp ông vào chính trường?
Vì công đoàn là tổ chức đại diện cho số đông người lao động, vốn là phần lớn cử tri tương lai. Làm cố vấn cho nhiều công đoàn giúp ông có uy tín, mạng lưới quan hệ và hiểu biết về các vấn đề sinh kế mà giới trung lưu nói tiếng Anh ít tiếp cận.
Vụ án Fajar có ý nghĩa gì?
Vụ án năm 1954 liên quan đến các sinh viên bị truy tố vì một bài báo trên tạp chí sinh viên. Việc họ được tuyên trắng án được coi là thắng lợi của quyền tự do ngôn luận dưới thời thuộc địa, và giúp mở rộng quan hệ giữa giới luật sư, sinh viên và công đoàn.
Văn phòng Lee & Lee do ai lập?
Văn phòng được lập năm 1955 bởi Lý Quang Diệu, vợ ông là bà Kha Ngọc Chi và người em trai của ông. Khi ông chuyển hẳn sang chính trị, bà Kha Ngọc Chi là người chính điều hành văn phòng trong nhiều năm.
Mối quan hệ của ông với phong trào công đoàn về sau ra sao?
Sau khi cầm quyền, chính phủ của ông định hình lại quan hệ lao động theo hướng hợp tác ba bên giữa nhà nước, giới chủ và công đoàn, đồng thời thu hẹp ảnh hưởng của các công đoàn cánh tả. Đây là chủ đề có nhiều đánh giá khác nhau và thuộc phạm vi các bài về chiến lược kinh tế.