Đọc hồi ký chính khách cho tỉnh táo nghĩa là coi nó như một nguồn sơ cấp có chủ đích: rất quý để hiểu người viết nghĩ gì, nhưng cần được đối chiếu trước khi dùng để kết luận điều gì đã xảy ra. Cách làm cụ thể gồm ba việc: nhận diện các thiên kiến điển hình của thể loại, tách mỗi đoạn văn thành ba lớp sự kiện, lý giải và đánh giá, rồi kiểm từng lớp bằng loại nguồn phù hợp.
Hồi ký của Lý Quang Diệu là ví dụ tốt để luyện phương pháp này. Hai tập sách được viết công phu, có tư liệu, giọng văn thuyết phục, và kể về một giai đoạn có nhiều cách hiểu khác nhau. Chính vì thuyết phục, chúng dễ khiến người đọc nhận toàn bộ cách nhìn của tác giả mà không biết mình đã nhận.
Phương pháp dưới đây không nhằm hạ thấp hay đề cao cuốn sách nào. Nó áp dụng được cho mọi hồi ký chính trị, từ chính khách phương Tây đến châu Á, và cho cả những cuốn tự truyện doanh nhân mà người làm quản lý hay đọc.
Vì sao hồi ký chính khách cần một cách đọc riêng
Mọi nguồn sử liệu đều có góc nhìn, nhưng hồi ký chính khách có ba đặc điểm làm nó khác biệt. Thứ nhất, người viết vừa là nhân chứng vừa là người chịu trách nhiệm về sự kiện. Họ có động cơ tự nhiên để giải thích vì sao quyết định của mình đúng. Thứ hai, hồi ký được viết khi kết cục đã rõ, thường sau nhiều thập kỷ, nên các lựa chọn từng mù mờ được kể lại như thể đã sáng tỏ. Thứ ba, người viết thường có quyền tiếp cận tư liệu mà người khác không có, khiến lời kể khó bị phản bác ngay.
Những đặc điểm này không làm hồi ký kém giá trị. Ngược lại, chúng là lý do hồi ký quý: không nguồn nào khác cho biết người đứng đầu đã nghĩ gì. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người đọc dùng hồi ký để trả lời câu hỏi nào. Hỏi "ông ấy nghĩ gì về X" thì hồi ký là nguồn tốt nhất. Hỏi "X thực sự diễn ra thế nào" thì hồi ký chỉ là một trong nhiều nguồn.
Giới sử học gọi kỹ năng này là phê bình nguồn: trước khi dùng một tư liệu, hỏi ai viết, viết khi nào, cho ai, nhằm mục đích gì, và dựa trên thông tin nào. Áp dụng có hệ thống, kỹ năng này biến việc đọc hồi ký từ nghe kể chuyện thành nghiên cứu.
Còn một lý do nữa đến từ tâm lý học trí nhớ. Từ các thí nghiệm của Frederic Bartlett công bố năm 1932, các nhà nghiên cứu biết rằng trí nhớ không phải bản ghi mà là sự tái dựng: mỗi lần nhớ lại, người ta lấp chỗ trống bằng hiểu biết và niềm tin hiện tại. Các nghiên cứu sau này của Elizabeth Loftus cho thấy thông tin đến sau có thể làm thay đổi ký ức về sự kiện. Người viết hồi ký trung thực đến đâu thì cũng chịu cơ chế này, nhất là với chi tiết của những cuộc trò chuyện cách đó bốn năm mươi năm.
Năm thiên kiến điển hình của thể loại
Thiên kiến nhìn lại. Biết kết cục, người viết vô thức sắp xếp sự kiện thành một mạch dẫn tới kết cục ấy. Những ngả rẽ không thành, những lúc do dự, những phương án suýt được chọn thường biến mất. Dấu hiệu nhận biết: câu chuyện quá gọn, mỗi quyết định đều "tất yếu".
Thiên kiến tự phục vụ. Thành công được kể như kết quả của lựa chọn đúng; thất bại được giải thích bằng hoàn cảnh hoặc người khác. Tâm lý học xã hội đã mô tả hiện tượng này từ lâu, và nó có ở mọi người, không riêng chính khách.
Chọn lọc tư liệu. Người viết trích những văn bản ủng hộ lập luận của mình. Văn bản không được trích không có nghĩa là không tồn tại. Hãy chú ý chỗ nào sách dẫn tư liệu cụ thể và chỗ nào chỉ khẳng định.
Im lặng có chủ đích. Có những chủ đề được lướt qua hoặc không nhắc. Với hồi ký Lý Quang Diệu, những người phản đối chính sách thường xuất hiện qua lời mô tả của tác giả, ít khi bằng lý lẽ của chính họ. Điều sách không nói đôi khi quan trọng như điều sách nói.
Chân dung qua lăng kính lợi ích. Nhận xét về người khác, nhất là đối thủ và lãnh đạo nước ngoài, phản ánh quan hệ và lợi ích tại thời điểm ấy. Một người được tả là khó chịu có thể chỉ đơn giản là đã bảo vệ lợi ích của nước họ.
Phương pháp ba lớp: tách sự kiện, lý giải và đánh giá
Đây là kỹ thuật cốt lõi. Với mỗi đoạn quan trọng, bạn tách nội dung thành ba lớp và xử lý từng lớp khác nhau. Ví dụ dưới đây là một đoạn giả định viết theo kiểu hồi ký, dùng để minh hoạ.
- Đọc đoạn văn mẫu. Ví dụ giả định: "Năm X, chính phủ quyết định mời các công ty nước ngoài vào khu công nghiệp. Các đối thủ phản đối vì họ muốn giữ ảnh hưởng trong công đoàn. Quyết định ấy đã cứu nền kinh tế."
- Lớp sự kiện: năm X, chính phủ có chính sách mời đầu tư nước ngoài vào khu công nghiệp. Lớp này kiểm được bằng văn bản chính sách, thống kê đầu tư, báo chí đương thời.
- Lớp lý giải: đối thủ phản đối vì muốn giữ ảnh hưởng trong công đoàn. Đây là cách tác giả giải thích động cơ người khác. Kiểm bằng phát biểu, tài liệu của chính những người phản đối và nghiên cứu sau này.
- Lớp đánh giá: quyết định ấy cứu nền kinh tế. Đây là kết luận nhân quả, cần dữ liệu và so sánh với các phương án khác. Các nhà kinh tế có thể đồng ý một phần, hoặc chỉ ra yếu tố khác cũng đóng góp.
- Ghi kết quả: đánh dấu từng lớp là đã kiểm, kiểm một phần, hay chưa kiểm. Chỉ dùng lớp đã kiểm làm nền cho kết luận của bạn.
Làm vài lần, bạn sẽ quen tách lớp gần như tự động. Phần lớn hiểu lầm khi đọc hồi ký đến từ việc nhận lớp lý giải và lớp đánh giá với cùng mức tin cậy như lớp sự kiện.
Các loại nguồn đối chiếu và lớp mà chúng kiểm được
Không phải nguồn nào cũng kiểm được mọi lớp. Bảng dưới gợi ý loại nguồn phù hợp cho từng loại câu hỏi khi đọc hồi ký về Singapore giai đoạn lập quốc.
| Loại nguồn | Ví dụ | Kiểm tốt lớp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tư liệu lưu trữ chính phủ | Hồ sơ của chính quyền thuộc địa Anh được giải mật, văn bản chính sách công bố | Sự kiện; đôi khi lý giải | Cũng có góc nhìn của bên lập ra nó |
| Thống kê chính thức | Số liệu thu nhập, việc làm, nhà ở của cơ quan thống kê và các tổ chức quốc tế | Sự kiện; nền cho đánh giá | Chú ý định nghĩa và năm gốc |
| Lịch sử truyền khẩu | Phỏng vấn ghi âm nhân chứng do các trung tâm lưu trữ thực hiện | Lý giải, bối cảnh đời thường | Trí nhớ cá nhân cũng có thiên kiến |
| Hồi ký của người khác | Hồi ức của cộng sự, đối thủ, chính khách nước láng giềng | Lý giải từ góc nhìn khác | Mỗi cuốn có thiên kiến riêng |
| Báo chí đương thời | Bài báo trong và ngoài nước tại thời điểm sự kiện | Sự kiện; không khí lúc ấy | Chịu ảnh hưởng môi trường báo chí thời đó |
| Nghiên cứu học thuật | Lịch sử Singapore hiện đại do nhà sử học viết, nghiên cứu kinh tế, chính trị học | Đánh giá, đặt trong bối cảnh rộng | Các học giả cũng bất đồng với nhau |
Một kết luận đứng vững khi có ít nhất hai loại nguồn độc lập cùng ủng hộ. Nếu chỉ có hồi ký và các sách dựa vào hồi ký, hãy ghi rõ đó là cách nhìn của tác giả. Người làm luận văn nên đặc biệt chú ý: trích hồi ký để chứng minh sự kiện là được, trích hồi ký để chứng minh nhận định về động cơ người khác thì cần thêm nguồn.
Đọc phần chân dung người khác: một bài tập cụ thể
Hồi ký Lý Quang Diệu, nhất là tập hai, có rất nhiều đoạn nhận xét về lãnh đạo nước ngoài. Đây là phần hấp dẫn nhất và cũng dễ bị dùng sai nhất, vì những nhận xét sắc sảo dễ được trích lại như phán xét khách quan.
Một bài tập hữu ích: chọn một nhân vật được tả trong sách. Ghi lại ba điều tác giả nói về người đó, kèm thời điểm của cuộc gặp. Sau đó tìm một tiểu sử hoặc hồi ký của chính nhân vật ấy, và một nguồn thứ ba trung lập hơn như nghiên cứu học thuật. So sánh ba nguồn: điểm nào khớp, điểm nào khác, khác biệt có giải thích được bằng lợi ích quốc gia hay thời điểm không.
Bạn thường sẽ thấy ba kiểu kết quả. Có những nhận xét được nhiều nguồn xác nhận, thường về phong cách làm việc. Có những nhận xét phản ánh bất đồng chính sách hơn là tính cách. Và có những nhận xét thay đổi theo thời gian khi quan hệ giữa hai nước thay đổi. Biết phân biệt ba kiểu này, bạn sẽ dùng phần chân dung như tư liệu về cách một nước nhìn nước khác, chứ không như lời phán xét cuối cùng. Với những đoạn viết về các nhà lãnh đạo khu vực, cách đọc này càng cần thiết.
Phiếu đọc mẫu cho mỗi chương
Một phiếu đọc đơn giản giúp bạn giữ kỷ luật khi đọc sách dày. Dưới đây là các mục nên có; bạn có thể làm trong sổ tay hoặc bảng tính, mỗi chương một phiếu.
- Chủ đề chương và giai đoạn: chương nói về việc gì, trong khoảng năm nào.
- Sự kiện chính: liệt kê các sự kiện có thể kiểm, đánh dấu những gì đã kiểm.
- Lý giải của tác giả: tác giả giải thích nguyên nhân, động cơ thế nào, viết bằng lời của bạn.
- Đánh giá của tác giả: tác giả kết luận gì về hiệu quả, về người khác.
- Ai vắng mặt: những bên liên quan nào ít được nghe tiếng nói.
- Nguồn đối chiếu đã đọc: tên nguồn, loại nguồn, điểm khớp, điểm khác.
- Kết luận tạm của bạn: điều bạn thấy thuyết phục, điều còn nghi ngờ, câu hỏi cần tìm thêm.
Sau mười chương, bộ phiếu này thành tài liệu riêng của bạn về giai đoạn ấy, có giá trị hơn nhiều so với một bản tóm tắt sách. Nó cũng giúp khi bạn tranh luận với người khác: bạn biết mình đang dựa trên lớp nào, nguồn nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tin hồi ký hơn sách sử không?
Không nên đặt câu hỏi theo kiểu chọn một. Hồi ký tốt hơn khi hỏi người viết nghĩ gì; sách sử nghiêm túc tốt hơn khi hỏi điều gì đã xảy ra và vì sao, vì nhà sử học đối chiếu nhiều nguồn. Dùng cả hai, mỗi loại cho câu hỏi phù hợp, là cách làm của người nghiên cứu.
Lịch sử truyền khẩu là gì?
Đó là phương pháp ghi âm phỏng vấn những người từng trải qua sự kiện, lưu trữ để nghiên cứu. Nhiều trung tâm lưu trữ, trong đó có của Singapore, đã thực hiện hàng nghìn giờ phỏng vấn với người dân, công chức, chính khách. Nguồn này cho góc nhìn đời thường mà văn bản chính thức thường thiếu.
Làm sao biết một đoạn hồi ký có dựa trên tư liệu?
Hãy xem đoạn đó có dẫn văn bản cụ thể như thư, biên bản, số liệu có năm và nguồn hay không. Đoạn có dẫn chứng dễ kiểm hơn. Đoạn chỉ có khẳng định thì thuộc về trí nhớ và nhận định của tác giả, nên cần nguồn khác trước khi dùng làm căn cứ.
Phương pháp này có dùng được cho tự truyện doanh nhân không?
Dùng được và rất nên dùng. Tự truyện doanh nhân có cùng các thiên kiến: kể lại khi đã thành công, giải thích thất bại bằng hoàn cảnh, ít nhắc đến may mắn và người khác. Tách ba lớp sự kiện, lý giải, đánh giá giúp bạn rút ra bài học thật thay vì công thức thành công dễ dãi.
Đọc phản biện nhiều có làm mất giá trị cuốn sách không?
Không. Đọc phản biện giúp bạn thấy chính xác điều gì trong sách đứng vững và điều gì còn tranh cãi. Phần đứng vững sau khi đối chiếu sẽ có giá trị hơn với bạn, vì bạn biết vì sao nó đáng tin. Một cuốn sách tốt không sợ được đọc kỹ.