Bảo tàng Quốc gia Singapore (National Museum of Singapore) là bảo tàng lâu đời nhất của Singapore. Gốc của nó là bộ sưu tập gắn với thư viện thành lập năm 1849; toà nhà hiện nay ở chân đồi Fort Canning mở cửa năm 1887 dưới tên Raffles Library and Museum. Trải qua nhiều lần đổi tên và cải tạo, bảo tàng ngày nay tập trung kể lịch sử Singapore từ thời cổ đến hiện tại.
Với người muốn tìm hiểu thời kỳ lập quốc, đây là nơi nên đến đầu tiên. Phòng trưng bày lịch sử đặt các năm 1959 và 1965 vào một câu chuyện dài hơn nhiều, bắt đầu từ thương cảng Temasek thế kỷ 14. Hiểu cách bảo tàng kể chuyện cũng là hiểu cách một quốc gia trẻ định nghĩa mình.
Bài này giới thiệu lịch sử toà nhà, các mốc đổi tên, những hiện vật thường được nhắc đến, và đặc biệt là cách xem phòng trưng bày như một văn bản có lập luận, để chuyến đi không dừng ở chụp ảnh.
Từ thư viện thuộc địa đến bảo tàng của một nước
Năm 1849, một thư viện và bảo tàng nhỏ được hình thành trong khuôn khổ trường học do người Anh lập. Bộ sưu tập ban đầu thiên về lịch sử tự nhiên và dân tộc học, đúng với tinh thần bảo tàng thời thuộc địa: thu thập, phân loại và trưng bày thế giới bản xứ cho người châu Âu nghiên cứu.
Năm 1887, toà nhà mới ở đường Stamford khánh thành, với mặt tiền tân cổ điển và mái vòm. Trong nhiều thập kỷ sau, Raffles Museum nổi tiếng trong giới khoa học khu vực nhờ bộ sưu tập động vật, thực vật Đông Nam Á. Thời Nhật chiếm đóng 1942–1945, bộ sưu tập được giữ lại tương đối nguyên vẹn, một điều thường được nhắc với sự ngạc nhiên.
Sau khi Singapore tự trị rồi độc lập, vai trò của bảo tàng thay đổi. Từ nơi trưng bày "thế giới bản xứ", nó trở thành nơi kể câu chuyện của chính người dân trên đảo. Bảo tàng được đổi tên thành Bảo tàng Quốc gia; năm 1993 đổi thành Bảo tàng Lịch sử Singapore; sau đợt cải tạo lớn, đến năm 2006 mở cửa lại với tên Bảo tàng Quốc gia Singapore. Phần lớn bộ sưu tập lịch sử tự nhiên được chuyển cho trường đại học quản lý, và về sau có một bảo tàng lịch sử tự nhiên riêng.
Lịch sử của chính toà nhà vì vậy là một bài học về cách một thiết chế thuộc địa được tiếp nhận và chuyển nghĩa. Thay vì xây bảo tàng mới hoàn toàn, Singapore giữ toà nhà cũ, giữ cả tên gọi gắn với Raffles trong một thời gian dài, rồi thay dần nội dung bên trong. Cách làm này tương tự cách thành phố đối xử với nhiều công trình thời Anh khác ở khu trung tâm.
Các mốc tên gọi và chức năng
Bảng tóm tắt những thay đổi chính; một số năm cụ thể của các lần đổi tên giữa chừng có ghi khác nhau giữa các nguồn, nên chỉ nêu những mốc được dẫn thống nhất.
| Giai đoạn | Tên gọi phổ biến | Trọng tâm |
|---|---|---|
| Từ 1849 | Thư viện và bảo tàng gắn với trường học | Sưu tập ban đầu, phục vụ cộng đồng người châu Âu |
| Từ 1887 | Raffles Library and Museum, sau là Raffles Museum | Lịch sử tự nhiên, dân tộc học Đông Nam Á |
| Sau khi tự trị và độc lập | Bảo tàng Quốc gia | Chuyển dần sang văn hoá và lịch sử địa phương |
| Từ 1993 | Bảo tàng Lịch sử Singapore | Lịch sử Singapore là trọng tâm chính |
| Từ 2006 | Bảo tàng Quốc gia Singapore | Toà nhà cải tạo, cách trưng bày kể chuyện hiện đại |
Mỗi lần đổi tên phản ánh một câu hỏi: bảo tàng này phục vụ ai và kể chuyện của ai. Đó là manh mối tốt để đọc toàn bộ hệ thống bảo tàng của Singapore.
Những hiện vật và chủ đề thường được nhắc đến
Đá Singapore. Một mảnh của khối đá lớn có khắc chữ cổ từng nằm ở cửa sông Singapore. Khối đá bị phá năm 1843 khi mở rộng cửa sông; một số mảnh được giữ lại. Chữ khắc chưa được giải mã trọn vẹn, và đây là ví dụ điển hình về việc lịch sử tiền thuộc địa của đảo còn nhiều khoảng trống.
Đồ trang sức vàng từ đồi Fort Canning. Những hiện vật vàng được tìm thấy trên đồi vào thế kỷ 20 thường được dùng để minh hoạ rằng Temasek thế kỷ 14 là một trung tâm có giao thương và có tầng lớp quyền quý, không phải một làng chài vô danh như cách kể cũ.
Thời thuộc địa và thương cảng. Phần này kể về việc người Anh lập thương điếm năm 1819, dòng người nhập cư từ Trung Hoa, Ấn Độ, quần đảo Mã Lai, và đời sống của những người lao động ở cảng.
Thời chiến tranh. Phần về giai đoạn 1942–1945 thường được dựng bằng lời kể của người sống sót, đồ vật đời thường, và tạo cảm giác nặng nề có chủ ý.
Thời kỳ tự trị và lập quốc. Các năm 1959–1965 được kể qua bầu cử, sáp nhập và tách khỏi Malaysia, cùng những thách thức về việc làm, nhà ở, quốc phòng. Đây là phần gắn trực tiếp nhất với Lý Quang Diệu và thế hệ lập quốc. Cách bố trí trưng bày có thể thay đổi theo đợt, nên nội dung cụ thể bạn gặp có thể khác mô tả này.
Đọc phòng trưng bày như một bài lập luận
Một phòng trưng bày lịch sử quốc gia không chỉ trình bày sự kiện mà còn sắp xếp chúng thành một câu chuyện có hướng. Giới nghiên cứu bảo tàng gọi đó là "tự sự giám tuyển": chọn bắt đầu từ đâu, nhấn vào giai đoạn nào, đặt nhân vật nào ở trung tâm, và dừng lại ở đâu.
Với Bảo tàng Quốc gia Singapore, một lựa chọn đáng chú ý là kéo điểm bắt đầu về thế kỷ 14 thay vì năm 1819. Cách này mở rộng lịch sử của đảo ra ngoài khuôn khổ thuộc địa và phù hợp với các nghiên cứu khảo cổ gần đây. Các nhà sử học Singapore đã tranh luận công khai về chuyện này, và quan điểm "lịch sử bảy trăm năm" được nhiều người chấp nhận.
Một lựa chọn khác là cách kể những năm 1950–1960. Thời kỳ này có nhiều lực lượng chính trị tham gia, kể cả các nhóm cánh tả và công đoàn từng là đồng minh rồi trở thành đối thủ của đảng cầm quyền. Khi xem phần này, bạn có thể tự hỏi: các lực lượng khác được trình bày bao nhiêu và như thế nào, có những tiếng nói nào được nghe và tiếng nói nào vắng mặt. Đặt câu hỏi như vậy không nhằm phủ nhận bảo tàng mà để đọc nó như một nguồn có góc nhìn, giống mọi nguồn khác.
Hệ thống bảo tàng xung quanh: nên đi tiếp đâu
Bảo tàng Quốc gia là điểm đầu của một hệ thống. Gần cửa sông có Bảo tàng Văn minh châu Á, đặt trong một toà nhà thời thuộc địa, giới thiệu các nền văn hoá đã hình thành cộng đồng Singapore. Phòng trưng bày Quốc gia Singapore, mở năm 2015 trong toà Thị chính cũ và toà Tối cao Pháp viện cũ, tập trung vào mỹ thuật Singapore và Đông Nam Á, đồng thời bản thân hai toà nhà là di tích của các sự kiện lịch sử.
Ngoài ra có các trung tâm di sản của từng cộng đồng: Trung tâm Di sản Mã Lai ở Kampong Glam, Trung tâm Di sản Ấn Độ ở Little India, Bảo tàng Peranakan về cộng đồng người lai Hoa – Mã Lai. Đi một vòng qua các nơi này giúp thấy rằng câu chuyện quốc gia được kể song song với câu chuyện của từng cộng đồng, và đôi khi hai lớp kể có điểm nhấn khác nhau.
Với người quan tâm tư liệu gốc, Lưu trữ Quốc gia Singapore và Thư viện Quốc gia là bước tiếp theo. Ở đó bạn có thể tìm báo chí cũ, ảnh lưu trữ, bản ghi âm lịch sử truyền miệng, những nguồn mà phòng trưng bày chỉ dùng một phần nhỏ.
Cách xem trong hai đến ba giờ
Ví dụ giả định một buổi tham quan có mục tiêu, cho người quan tâm thời kỳ lập quốc:
- Mười lăm phút đầu: đi quanh sảnh và mái vòm, đọc phần giới thiệu về toà nhà để nắm lịch sử của chính bảo tàng.
- Bốn mươi phút: đi nhanh phần tiền thuộc địa và thuộc địa, dừng lâu ở Đá Singapore và hiện vật Fort Canning.
- Ba mươi phút: phần chiến tranh, chú ý các lời kể của người sống sót.
- Bốn mươi lăm phút: phần 1945–1965, ghi lại tên các lực lượng chính trị, các sự kiện được nhấn mạnh và những gì được kể ngắn.
- Mười lăm phút cuối: ngồi lại, viết ba câu tóm tắt câu chuyện bảo tàng muốn kể, và một câu hỏi bạn muốn tra thêm.
Ghi chép ngắn sau buổi xem giúp bạn nhớ lâu hơn nhiều so với hàng trăm tấm ảnh, và cho bạn điểm xuất phát để đọc sách sau chuyến đi.
Những hiểu lầm phổ biến khi xem lịch sử Singapore
Hiểu lầm: lịch sử Singapore bắt đầu năm 1819. Thực tế, khảo cổ học và các nguồn sử khu vực cho thấy đảo đã có một trung tâm buôn bán từ thế kỷ 14. Năm 1819 đánh dấu việc người Anh lập thương điếm, không phải sự xuất hiện đầu tiên của cư dân và thương mại.
Hiểu lầm: Raffles một mình lập nên Singapore. Việc lập thương điếm dựa trên thoả thuận với các nhà cầm quyền địa phương thuộc dòng dõi Johor, và trong những năm đầu, người trực tiếp điều hành thương điếm là William Farquhar. Cách kể tập trung vào một nhân vật đã được giới sử học điều chỉnh đáng kể.
Hiểu lầm: độc lập là mục tiêu ban đầu của thế hệ lập quốc. Lãnh đạo Singapore đầu thập niên 1960 vận động sáp nhập vào Malaysia vì tin rằng một đảo nhỏ khó tồn tại riêng. Độc lập năm 1965 đến từ việc tách ra, không phải từ một kế hoạch có sẵn.
Hiểu lầm: bảo tàng quốc gia chỉ kể một chiều. Phòng trưng bày có chọn lọc như mọi bảo tàng quốc gia, nhưng cũng đưa vào lời kể của người dân thường và một số khía cạnh gây tranh cãi. Cách đọc đúng là xem nó như một nguồn có góc nhìn, không phải bác bỏ hay chấp nhận toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng Quốc gia Singapore có phần riêng về Lý Quang Diệu không?
Các năm ông lãnh đạo được trình bày trong phần lịch sử chung, không phải một khu riêng thường trực về cá nhân. Sau khi ông mất năm 2015, bảo tàng từng tổ chức trưng bày tưởng niệm theo đợt. Nội dung cụ thể thay đổi, nên kiểm tra thông báo của bảo tàng.
Toà nhà bảo tàng được xây theo phong cách gì?
Toà nhà năm 1887 mang phong cách tân cổ điển phổ biến trong kiến trúc công thời Anh, với mái vòm và cửa kính màu. Đợt cải tạo hoàn thành năm 2006 bổ sung khối nhà mới bằng kính và thép phía sau, giữ nguyên phần cũ phía trước.
Có nên đi Bảo tàng Quốc gia hay Bảo tàng Văn minh châu Á trước?
Nếu mục tiêu là hiểu lịch sử Singapore và thời kỳ lập quốc, hãy đi Bảo tàng Quốc gia trước. Bảo tàng Văn minh châu Á phù hợp hơn khi bạn muốn hiểu nguồn gốc văn hoá của các cộng đồng và quan hệ thương mại châu Á rộng hơn.
Đá Singapore có ý nghĩa gì với các nhà sử học?
Đây là một trong số ít bằng chứng chữ viết cổ còn lại từ đảo trước thế kỷ 19. Việc chữ khắc chưa đọc trọn vẹn khiến nó trở thành biểu tượng cho những khoảng trống trong hiểu biết về lịch sử sớm của Singapore và cả khu vực eo biển Malacca.
Bảo tàng có tài liệu cho người đọc tiếng Việt không?
Phần lớn thông tin trưng bày bằng tiếng Anh, có thêm các ngôn ngữ chính thức khác của Singapore. Tài liệu tiếng Việt thường hạn chế, nên bạn nên chuẩn bị trước bằng một khung lịch sử và từ khoá tiếng Anh cho các giai đoạn chính.
Vì sao bảo tàng nhấn mạnh lịch sử thế kỷ 14?
Các phát hiện khảo cổ trên đồi Fort Canning và ven sông cho thấy có một trung tâm buôn bán thời Temasek. Nhấn vào giai đoạn này giúp đặt Singapore trong lịch sử thương mại khu vực lâu dài, thay vì coi năm 1819 là điểm khởi đầu duy nhất.