Vườn Bách thảo Singapore (Singapore Botanic Gardens) được thành lập năm 1859 ở vị trí hiện nay, gần khu Tanglin. Năm 2015, vườn được UNESCO ghi danh là di sản thế giới, trở thành di sản thế giới đầu tiên của Singapore. Đây cũng là vườn thực vật nhiệt đới duy nhất được ghi danh vào danh sách này tại thời điểm đó.
Giá trị của vườn không chỉ là cảnh quan. Đây là nơi nghiên cứu và nhân giống cây cao su đã góp phần làm thay đổi kinh tế cả bán đảo Mã Lai đầu thế kỷ 20, là trung tâm lai tạo hoa lan có tiếng từ thập niên 1920–1930, và trong thời kỳ lập quốc trở thành nguồn chuyên môn cho chủ trương biến Singapore thành thành phố vườn.
Bài này kể lịch sử vườn theo các giai đoạn, giải thích vì sao UNESCO ghi danh, và gợi ý cách tham quan để thấy được các lớp lịch sử thay vì chỉ ngắm cây.
Từ vườn thực nghiệm thuộc địa đến vườn khoa học
Ngay khi lập thương điếm năm 1819, người Anh đã thử trồng cây có giá trị kinh tế trên đảo, gồm cả một vườn thực nghiệm trên đồi Fort Canning để thử các loại cây gia vị. Vườn ấy không tồn tại lâu. Vườn Bách thảo hiện nay ra đời năm 1859 do một hội làm vườn tư nhân lập, vài năm sau được chính quyền thuộc địa tiếp quản.
Từ đó vườn có hai chức năng song song: nơi dạo chơi của cư dân và trung tâm khoa học. Nó nằm trong một mạng lưới vườn thực vật của Đế quốc Anh, trao đổi hạt giống, cây con và mẫu khô với các vườn khác. Khu rừng nguyên sinh nhỏ còn giữ được trong vườn đến nay là một trong những dấu tích hiếm hoi của rừng nhiệt đới từng phủ đảo.
Tổ chức khoa học của vườn gồm phòng mẫu cây khô, thư viện chuyên ngành và đội ngũ nghiên cứu thực vật Đông Nam Á. Những bộ sưu tập này vẫn được dùng cho nghiên cứu phân loại học hiện đại, và là một phần lý do vườn được coi là di sản khoa học chứ không chỉ là công viên đẹp.
Câu chuyện cây cao su
Cây cao su có nguồn gốc từ lưu vực Amazon. Cuối thế kỷ 19, hạt giống được đưa sang Anh, nhân giống, rồi chuyển một số cây con tới các thuộc địa châu Á, trong đó có Singapore. Ban đầu, giới trồng trọt thuộc địa không mặn mà vì cây lâu cho thu hoạch và cách lấy mủ chưa hiệu quả.
Người thay đổi tình thế là Henry Nicholas Ridley, giám đốc vườn từ năm 1888. Ông nghiên cứu cách cạo mủ sao cho cây cho mủ đều đặn trong nhiều năm mà không chết, và kiên trì thuyết phục các chủ đồn điền chuyển sang trồng cao su. Kỹ thuật cạo theo đường xiên được ông và cộng sự phát triển trở thành nền tảng của ngành.
Khi nhu cầu cao su tăng vọt nhờ công nghiệp ô tô đầu thế kỷ 20, bán đảo Mã Lai trở thành một trong những vùng sản xuất cao su lớn nhất thế giới, và Singapore là nơi chế biến, mua bán, xuất khẩu. Một phần lớn nguồn vốn và hạ tầng thương mại mà Singapore tích luỹ trước Chiến tranh Thế giới thứ hai gắn với ngành này. Vì vậy, khi đi qua khu vực từng là vườn thí nghiệm cao su, bạn đang đứng ở một điểm khởi đầu của lịch sử kinh tế khu vực, kể cả các đồn điền cao su ở Đông Nam Á nói chung.
Hoa lan: từ nghiên cứu lai tạo đến "ngoại giao hoa lan"
Từ cuối thập niên 1920, vườn khởi động chương trình lai tạo hoa lan, với các kỹ thuật nuôi cấy hạt lan trong điều kiện vô trùng, giúp tạo ra hàng loạt giống lai mới. Ngành hoa lan cắt cành về sau trở thành một ngành xuất khẩu của Singapore và khu vực.
Năm 1981, Singapore chọn giống lan Vanda Miss Joaquim làm quốc hoa. Đây là giống lan lai được ghi nhận từ cuối thế kỷ 19, mang tên một phụ nữ ở Singapore thời đó, và việc chọn nó được giải thích bằng sức sống bền bỉ, nở quanh năm, phù hợp với hình ảnh quốc gia muốn hướng tới.
Một thực hành nổi tiếng là đặt tên các giống lan lai mới theo tên khách quý nước ngoài đến thăm. Nhiều nguyên thủ, hoàng gia và nhân vật quốc tế đã có giống lan mang tên mình, được trưng bày trong Vườn Lan Quốc gia nằm trong khuôn viên, mở cửa năm 1995. Giới nghiên cứu quan hệ quốc tế đôi khi dùng cụm "ngoại giao hoa lan" để mô tả cách một nước nhỏ dùng biểu tượng mềm, chi phí thấp để tạo thiện cảm. Khi tham quan, bạn có thể đọc tên các giống lan để thấy dấu vết những chuyến thăm cấp cao qua nhiều thập kỷ.
Vườn bách thảo và chủ trương thành phố vườn
Từ năm 1967, chính phủ Singapore phát động chủ trương xây dựng thành phố vườn, với chiến dịch trồng cây khắp đảo. Ý tưởng này gắn với Lý Quang Diệu, người nhiều lần lập luận đại ý rằng một thành phố sạch và xanh vừa nâng chất lượng sống của dân, vừa cho nhà đầu tư nước ngoài thấy chính quyền có kỷ luật và năng lực.
Vườn Bách thảo khi đó là nguồn chuyên môn quan trọng. Đội ngũ của vườn có hiểu biết về các loài cây nhiệt đới, tốc độ sinh trưởng, khả năng chịu điều kiện đô thị. Các cây bóng mát dọc đường phố, như cây mưa có tán rộng, được chọn dựa trên kinh nghiệm thử nghiệm lâu năm. Vườn cũng cung cấp cây giống và đào tạo người làm cây xanh cho chương trình.
Đây là ví dụ về cách một thiết chế khoa học thời thuộc địa được đưa vào phục vụ mục tiêu của nhà nước mới. Nó cũng cho thấy chính sách đô thị thời lập quốc không chỉ dựa vào quyết tâm chính trị mà còn vào nguồn tri thức tích luỹ trước đó, một điểm hay bị bỏ qua khi người ta kể câu chuyện thành phố xanh như kết quả của một ý tưởng cá nhân.
Về sau, cơ quan quản lý công viên quốc gia của Singapore tiếp nhận vai trò điều phối cây xanh toàn đảo, và vườn bách thảo nằm trong hệ thống này. Mối liên kết giữa nghiên cứu thực vật và quản lý cây xanh đô thị vì vậy được duy trì về mặt tổ chức, chứ không chỉ là một giai đoạn hợp tác ngắn thời lập quốc.
Vì sao UNESCO ghi danh năm 2015
Hồ sơ di sản của vườn nhấn vào giá trị văn hoá chứ không chỉ thiên nhiên. Các luận điểm chính thường được nêu gồm:
- Vườn là ví dụ tiêu biểu của vườn thực vật nhiệt đới thời thuộc địa Anh, với cảnh quan thiết kế theo phong cách vườn Anh còn giữ được cấu trúc nhiều lớp qua thời gian.
- Vườn có lịch sử khoa học liên tục hơn một thế kỷ rưỡi, từ phân loại học đến lai tạo, với bộ mẫu cây khô và thư viện vẫn đang được dùng.
- Vai trò trong lịch sử cây cao su ở Đông Nam Á, gắn với biến đổi kinh tế của cả khu vực.
- Vai trò trong lai tạo và thương mại hoa lan nhiệt đới.
- Sự liên tục trong sử dụng: vườn chưa bao giờ ngừng là không gian công cộng của cư dân.
Điều đáng chú ý là vườn được ghi danh chủ yếu như một cảnh quan văn hoá mang dấu ấn lịch sử thuộc địa. Singapore chọn đưa di sản này ra quốc tế, tương tự cách thành phố giữ các công trình thuộc địa ở khu trung tâm: thừa nhận lớp lịch sử đó như một phần của bản sắc hôm nay.
Đi vườn như thế nào để thấy các lớp lịch sử
Vườn rộng hơn tám mươi héc-ta, kéo dài theo hướng bắc – nam. Lộ trình gợi ý sau đây là ví dụ giả định, khoảng nửa ngày, đi từ phía nam lên:
- Bắt đầu ở khu vực cổng phía nam, gần các bãi cỏ và hồ nước thiết kế theo phong cách vườn Anh thế kỷ 19, để thấy cảnh quan gốc.
- Đi qua các công trình thời thuộc địa còn giữ trong vườn, như nhà ở cũ của cán bộ vườn và các chòi nghỉ.
- Ghé khu rừng nguyên sinh nhỏ, đi trên lối gỗ để cảm nhận rừng nhiệt đới từng phủ đảo.
- Vào Vườn Lan Quốc gia, dừng ở khu lan mang tên khách quý để đọc các tên gọi và năm đặt tên.
- Kết thúc ở phía bắc, nơi có các khu vườn mới hơn dành cho trẻ em và giáo dục, để thấy vườn vẫn đang phát triển.
Nên đi sáng sớm khi trời mát, mang nước và ô. Các khu vực trong nhà như vườn lan có thể đông vào cuối tuần; ngày thường sẽ yên tĩnh hơn.
Mặt khác của câu chuyện: thực vật học thuộc địa và người lao động
Khi kể về cây cao su, các tài liệu thường dừng ở phát minh kỹ thuật và thành công kinh tế. Các nhà sử học kinh tế và lịch sử xã hội bổ sung một góc nhìn khác. Vườn thực vật thời thuộc địa là một phần của hệ thống khai thác tài nguyên của đế quốc: cây trồng có giá trị được chuyển từ châu lục này sang châu lục khác để phục vụ lợi ích thương mại của chính quốc.
Các đồn điền cao su ở bán đảo Mã Lai dựa phần lớn vào lao động nhập cư, nhiều người đến từ miền nam Ấn Độ và miền nam Trung Hoa, làm việc trong điều kiện nặng nhọc, bệnh tật và thu nhập thấp, nhất là trong những thập kỷ đầu. Lợi nhuận từ cao su chảy nhiều về các công ty và nhà đầu tư, trong khi người cạo mủ chịu phần lớn rủi ro khi giá cao su lên xuống.
Người Việt cũng có ký ức tương tự với các đồn điền cao su ở Nam Bộ và Đông Nam Bộ thời Pháp thuộc. Đặt hai câu chuyện cạnh nhau giúp thấy cùng một cây trồng, cùng một mạng lưới tri thức thực vật học, đã tạo ra cả của cải lẫn những trang lịch sử lao động nặng nề trong khu vực. Đọc vườn bách thảo như một di sản đầy đủ nghĩa là thấy cả hai mặt này.
Câu hỏi thường gặp
Vườn Bách thảo Singapore có phải là Gardens by the Bay không?
Không. Vườn Bách thảo lập năm 1859 ở khu Tanglin, là vườn khoa học và di sản UNESCO. Gardens by the Bay là công viên mới trên đất lấn biển ở vịnh Marina, mở cửa đầu thập niên 2010, với các nhà kính lớn và trụ cây nhân tạo.
Ai là người đưa cây cao su vào Singapore?
Cây con được gửi từ vườn thực vật ở Anh sang châu Á cuối thế kỷ 19. Người có công nhất trong việc phát triển kỹ thuật cạo mủ và thuyết phục chủ đồn điền trồng cao su là Henry Ridley, giám đốc vườn từ năm 1888.
Vì sao Vanda Miss Joaquim được chọn làm quốc hoa?
Giống lan lai này xuất hiện ở Singapore từ cuối thế kỷ 19, nở quanh năm và có sức sống bền. Khi chọn năm 1981, những đặc điểm này được giải thích là phù hợp với hình ảnh quốc gia bền bỉ, đa dạng và hướng tới tương lai.
Có giống lan nào mang tên lãnh đạo Việt Nam không?
Thực hành đặt tên lan theo khách quý áp dụng cho nhiều nguyên thủ và quan chức cấp cao đến thăm Singapore, gồm cả từ các nước ASEAN. Danh sách cụ thể nên tra trong thông tin chính thức của Vườn Lan Quốc gia vì nó được cập nhật liên tục.
Vườn Bách thảo có liên quan gì đến chính sách thành phố xanh?
Đội ngũ chuyên môn của vườn cung cấp hiểu biết về cây nhiệt đới, cây giống và đào tạo nhân lực cho chiến dịch trồng cây từ năm 1967. Kinh nghiệm thử nghiệm lâu năm giúp chọn những loài phù hợp với đường phố đô thị.
Được UNESCO ghi danh thì vườn có thay đổi gì không?
Việc ghi danh đi kèm yêu cầu bảo tồn các yếu tố tạo nên giá trị nổi bật, như cảnh quan lịch sử, khu rừng nguyên sinh và các công trình cũ. Các dự án phát triển trong vườn phải được cân nhắc để không làm tổn hại các giá trị này.