Năm 1977, Lý Quang Diệu đặt ra mục tiêu làm sạch sông Singapore và lưu vực sông Kallang trong vòng mười năm. Đến năm 1987, mục tiêu được tuyên bố hoàn thành: cá trở lại, mùi hôi biến mất, và hai bờ sông bắt đầu được cải tạo thành khu thương mại – giải trí như ngày nay.
Cách làm không dựa vào công nghệ xử lý nước đặc biệt mà dựa vào việc loại bỏ nguồn ô nhiễm tại chỗ: di dời hàng chục nghìn hộ dân và cơ sở sản xuất, đưa người bán hàng rong vào trung tâm ẩm thực có hệ thống thoát nước, chuyển trại nuôi lợn, xưởng đóng thuyền và cả hoạt động thuyền chở hàng ra khỏi sông, rồi nạo vét và kè bờ.
Bài này kể lại chương trình đó như một ca nghiên cứu: nguồn ô nhiễm là gì, các bước thực hiện, phối hợp giữa các cơ quan, kết quả, chi phí xã hội và những gì người làm chính sách đô thị thường rút ra.
Dòng sông trước năm 1977
Sông Singapore là nơi thành phố bắt đầu. Từ thế kỷ 19, hai bờ sông là khu kho hàng, bến bãi, nơi những chiếc thuyền gỗ chở hàng từ tàu lớn neo ngoài khơi vào bờ. Quanh đó mọc lên khu dân cư đông đúc, xưởng thủ công, chợ và người bán hàng rong.
Đến thập niên 1970, sông trở thành một cống hở. Chất thải sinh hoạt từ các khu nhà không có hệ thống thoát nước, chất thải từ trại nuôi lợn và vịt trong lưu vực, dầu mỡ từ xưởng sửa thuyền, rác và nước rửa từ hàng rong, tất cả đổ xuống sông. Nước đen, bốc mùi, gần như không còn sinh vật sống.
Ô nhiễm không chỉ là vấn đề thẩm mỹ. Nó ảnh hưởng sức khoẻ cộng đồng, làm khu trung tâm kém hấp dẫn với đầu tư và du lịch, và mâu thuẫn với chủ trương thành phố sạch – xanh mà chính phủ đã theo đuổi từ cuối thập niên 1960. Thêm vào đó, các nhà quy hoạch đã nhắm tới việc biến lưu vực thành nguồn thu nước ngọt cho một quốc gia thiếu nước, điều không thể làm khi nước sông bẩn như vậy.
Nguồn ô nhiễm được xác định và xử lý thế nào
Hộ dân không có thoát nước. Hàng chục nghìn gia đình sống trong nhà tạm và nhà phố chật chội ven sông được tái định cư vào nhà ở công HDB, có hệ thống thoát nước nối vào mạng cống.
Người bán hàng rong. Hàng nghìn người bán hàng rong được chuyển vào các trung tâm ẩm thực xây mới, có nước sạch, thoát nước và thu gom rác. Đây cũng là nguồn gốc của mạng lưới trung tâm ẩm thực đặc trưng của Singapore ngày nay.
Chăn nuôi. Các trại nuôi lợn và vịt trong lưu vực bị chấm dứt hoặc di dời. Về sau Singapore gần như ngừng hẳn chăn nuôi lợn quy mô lớn, một quyết định gắn với chi phí xử lý chất thải và thiếu đất.
Xưởng thủ công và công nghiệp nhỏ. Xưởng đóng và sửa thuyền, xưởng nhỏ gây ô nhiễm được chuyển đến các khu công nghiệp có xử lý chất thải.
Thuyền chở hàng. Đầu thập niên 1980, hoạt động thuyền chở hàng được chuyển khỏi sông ra khu vực Pasir Panjang. Quyết định này chấm dứt vai trò thương cảng của dòng sông sau hơn một trăm năm mươi năm.
Đáy sông và bờ sông. Sau khi cắt nguồn thải, đáy sông được nạo vét, rác và xác tàu bị dọn, bờ sông được kè và làm lối đi.
Phối hợp giữa các cơ quan
Chương trình được giao cho Bộ Môi trường làm đầu mối, nhưng cần sự tham gia của nhiều cơ quan: HDB lo nhà tái định cư, cơ quan quy hoạch lo sử dụng đất hai bờ, cơ quan cảng lo di dời hoạt động thuyền, các cơ quan về công nghiệp và nông nghiệp lo di dời cơ sở sản xuất. Một kế hoạch hành động chung được lập, với mục tiêu, khối lượng và mốc thời gian cho từng cơ quan.
Điểm đáng chú ý là chương trình có thời hạn công khai và người đứng đầu chính phủ trực tiếp nêu mục tiêu. Điều này tạo áp lực phối hợp và giúp vượt qua tình trạng mỗi cơ quan chỉ lo phần việc của mình. Các nhà nghiên cứu quản lý công thường dẫn trường hợp này như ví dụ về giá trị của mục tiêu rõ, đo được, có người chịu trách nhiệm.
Cũng cần nói rằng điều kiện thể chế lúc đó cho phép di dời nhanh: nhà nước nắm phần lớn đất đai qua luật thu hồi đất, và có sẵn quỹ nhà ở công để tái định cư. Ở nơi đất đai chủ yếu thuộc tư nhân và quỹ nhà tái định cư hạn chế, cùng một chương trình sẽ cần thời gian và chi phí khác hẳn.
Trước và sau: những gì thay đổi
Bảng sau so sánh tình trạng sông và hai bờ trước chương trình và sau khi hoàn thành, theo các mô tả trong tài liệu chính thức và sách sử đô thị.
| Khía cạnh | Trước 1977 | Sau 1987 |
|---|---|---|
| Chất lượng nước | Đen, hôi, gần như không có sinh vật | Cá trở lại, nước đạt mức cho các hoạt động ven sông |
| Hai bờ | Kho hàng, nhà tạm, xưởng, hàng rong | Lối đi bộ, kho cũ chờ cải tạo, không gian công cộng |
| Hoạt động kinh tế | Thương cảng thuyền nhỏ, thủ công | Chuyển dần sang nhà hàng, văn phòng, du lịch |
| Người dân ven sông | Sống tại chỗ, thiếu hạ tầng | Tái định cư vào nhà ở công ở nơi khác |
| Vai trò với nguồn nước | Không dùng được | Mở đường cho kế hoạch biến lưu vực thành hồ chứa sau này |
Sau năm 1987, việc làm sạch tạo điều kiện cho bước tiếp theo: bảo tồn và cải tạo dãy kho hàng ở Boat Quay và Clarke Quay thành khu nhà hàng và giải trí từ cuối thập niên 1980 đến đầu thập niên 1990.
Cái giá của một dòng sông sạch
Câu chuyện thành công thường bỏ qua những người phải rời đi. Người lái thuyền chở hàng mất nghề khi hoạt động thuyền chuyển ra khỏi sông, một số không thích nghi được với công việc mới. Người bán hàng rong vào trung tâm ẩm thực phải trả tiền thuê, theo quy định vệ sinh mới, và một số khách quen bị mất. Các gia đình ven sông được nhà tốt hơn nhưng mất mạng lưới hàng xóm và sinh kế gắn với vị trí cũ.
Các nghiên cứu lịch sử xã hội và các dự án ghi âm lịch sử truyền miệng ở Singapore đã thu thập lời kể của những người này. Chúng cho thấy cảm xúc phức tạp: nhiều người thừa nhận đời sống vật chất tốt hơn, đồng thời nhớ một không gian và nếp sống đã mất.
Một chi phí khác là chi phí tài chính, được báo cáo ở mức hàng trăm triệu đô la Singapore cho toàn chương trình, chủ yếu cho tái định cư, xây trung tâm ẩm thực, hệ thống thoát nước và nạo vét. Khoản chi này được chính phủ lập luận là đầu tư cho sức khoẻ, đất đai và nguồn nước dài hạn. Đánh giá chi phí – lợi ích đầy đủ thì phụ thuộc cách định giá những thứ khó đo như cộng đồng và văn hoá.
Những gì người làm chính sách đô thị thường rút ra
Xử lý nguồn trước, xử lý nước sau. Chương trình tập trung cắt nguồn thải tại chỗ thay vì đầu tư trước vào xử lý cuối đường ống. Nguyên lý này có thể tham khảo cho nhiều dòng sông đô thị, kể cả các kênh rạch ở Việt Nam, với điều kiện có đánh giá riêng về đất đai, ngân sách và sinh kế của người dân ven kênh. Một kênh nhận nước thải từ hàng chục nghìn hộ chưa đấu nối cống thì dù nạo vét bao nhiêu lần cũng sẽ bẩn lại.
Tái định cư phải có chỗ đến tốt hơn. Di dời diễn ra nhanh một phần vì người dân có căn hộ tốt hơn để chuyển tới. Không có quỹ nhà tái định cư, chương trình sẽ gặp phản ứng và chậm lại.
Giữ sinh kế, không chỉ giữ chỗ ở. Đưa hàng rong vào trung tâm ẩm thực là cách vừa xử lý ô nhiễm vừa giữ nghề. Đây là phần thường được đánh giá cao nhất.
Mục tiêu công khai, thời hạn rõ. Một mục tiêu mười năm, có người đứng đầu chịu trách nhiệm, tạo áp lực phối hợp liên ngành.
Ghi lại ký ức. Việc thu thập lời kể và hình ảnh trước khi thay đổi giúp xã hội không mất hẳn lớp lịch sử bị xoá. Đây là bài học mà nhiều thành phố chỉ nhận ra khi đã quá muộn.
Dòng thời gian chương trình
Các mốc chính của chương trình, theo trình tự thường được dẫn trong tài liệu về lịch sử môi trường Singapore:
- 1977: Thủ tướng nêu mục tiêu làm sạch sông Singapore và lưu vực Kallang trong mười năm; Bộ Môi trường được giao làm đầu mối và lập kế hoạch hành động.
- Cuối thập niên 1970 – đầu thập niên 1980: tái định cư hàng loạt các hộ dân ven sông, chuyển người bán hàng rong vào trung tâm ẩm thực, chấm dứt hoặc di dời trại chăn nuôi trong lưu vực.
- Đầu thập niên 1980: di dời xưởng thủ công, xưởng sửa thuyền; hoạt động thuyền chở hàng chuyển ra khỏi sông.
- Giữa thập niên 1980: nạo vét đáy sông, dọn rác và xác thuyền, kè bờ, làm lối đi ven sông.
- 1987: chương trình được tuyên bố hoàn thành; các hoạt động kỷ niệm đánh dấu dòng sông sạch.
- Cuối thập niên 1980 – thập niên 1990: bảo tồn và cải tạo dãy kho ở các bến cũ thành khu thương mại – giải trí.
- 2008: đập ngăn ở cửa vịnh Marina hoàn thành, biến vùng nước nơi sông đổ ra thành hồ chứa nước ngọt.
Nhìn cả chuỗi, có thể thấy làm sạch sông không phải dự án đơn lẻ mà là một khâu trong tiến trình dài hơn ba thập kỷ, nối từ nhà ở, môi trường đến nguồn nước và cải tạo khu trung tâm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sạch sông Singapore tốn bao nhiêu tiền?
Các tài liệu thường nêu tổng chi phí ở mức hàng trăm triệu đô la Singapore theo giá thời đó, phần lớn cho tái định cư, trung tâm ẩm thực, hệ thống thoát nước và nạo vét. Con số chính xác khác nhau tuỳ cách tính các hạng mục liên quan.
Vì sao chương trình kéo dài đúng mười năm?
Mười năm là mục tiêu do Lý Quang Diệu đặt ra năm 1977, đủ dài để xây nhà tái định cư và hạ tầng thay thế, đủ ngắn để tạo áp lực. Kết quả được công bố hoàn thành năm 1987, đúng thời hạn.
Sông Kallang có liên quan gì?
Lưu vực Kallang nằm cạnh sông Singapore và cũng bị ô nhiễm nặng. Chương trình làm sạch bao gồm cả hai lưu vực, vì nguồn thải và khu dân cư trải trên cả vùng, và cả hai đều đổ ra khu vực vịnh Marina ngày nay.
Có thể áp dụng cách làm này cho kênh rạch ở Việt Nam không?
Nguyên lý xử lý nguồn thải, đầu tư thoát nước và tái định cư có chỗ đến tốt hơn là có thể tham khảo. Nhưng điều kiện đất đai, quỹ nhà và ngân sách rất khác, nên mọi đề xuất cần nghiên cứu riêng, không sao chép.
Sau khi sạch, sông Singapore được dùng làm gì?
Hai bờ được cải tạo thành khu nhà hàng, văn phòng, khách sạn và lối đi bộ. Về sau, khi đập ngăn ở cửa vịnh Marina hoàn thành năm 2008, sông trở thành một phần của hồ chứa nước ngọt giữa thành phố.
Có tư liệu nào ghi lại đời sống ven sông trước khi làm sạch?
Lưu trữ Quốc gia Singapore có ảnh, phim và các bản ghi âm lịch sử truyền miệng của người lái thuyền, người bán hàng rong và cư dân ven sông. Một số bảo tàng và trưng bày ven sông cũng dùng các tư liệu này.